روستای ریکان

گرمسارجزيره اقوام ايراني در همسايگي پايتخت

منطقه گرمسار كه تا اوايل قرن حاضر به «خوار ري» شهرت داشته است، در يكصد كيلومتري جنوب شرق پايتخت و بر سر راه اصلي تهران ـ  مشهد قراردارد. اين منطقه با وسعت ۱۰۶۸۶ كيلومترمربع و با جمعيت ،۷۵۰۰۰ در رأس مخروط افكنه رودخانه حبله رود قراردارد. از ديرباز اين دشت حاصلخيز و مستعد، مأمن گروههاي مختلف كشور بوده است كه به علل مختلف به اين منطقه كوچانده شده و يا اينكه اختياري اسكان يافته اند. تنوع قومي در اين منطقه به قدري است كه لقب جزيره اقوام به آن نهاده شده است.
«برنارد هوركاد» عضو انجمن ايران شناسي فرانسه در تهران در اين باره مي نويسد: «در دامنه هاي جنوبي البرز در شرق تهران، بيست گروه عشايري از همه استانهاي ايران گرد آمده اند و از اين لحاظ در كنار دروازه پايتخت چكيده مردم شناسي تمامي كشور وجود دارد. اغلب اين گروهها را پس از دوران كريم خان زند، يعني پس از آنكه تهران رفته رفته، مركز كشور مي گردد به پايتخت آورده و به عنوان گروگان نگه داشتند. برخي از اين گروههاي ايلياتي كه غالباً بر اثر اتفاقات تاريخي جدا شده اند، شيوه توليد شباني و عشايري، سنتهاي فرهنگي و نام و نشان قومي خود را حفظ كرده اند.»
در شهرستان گرمسار (بخشهاي آرادان، ايوانكي و مركزي) گروههاي قومي متنوعي استقراردارند. مهمترين گروههاي ايلي اين شهرستان عبارتند از: ايلات اصانلو، اليكايي (علي كايي)، پازوكي، عرب عامري، لر، كرد، نفر، بختياري، باصري، كتي، گيلك، عرب معصومي، عرب سرهنگي، عرب درازي و هداوند.
در اينجا به اختصار به منشأ، تاريخ مهاجرت، پراكندگي جغرافيايي و گويش اقوام ساكن در گرمسار اشاره مي شود.

ايل اليكايي
منشأ ايل اليكايي «اليكا» است كه از منطقه اي به همين نام در چالوس به اين منطقه آمده اند. اين ايل شامل ۹ طايفه است كه عبارتند از: گيلوري، قندالي، قاسمي، عاشوري، ابوالي (ابولي)، شاه حسيني، قنبري، گليني، كاشاني.
در طول دو سده اخير خانواده هاي ايل زاده از ايلات بختياري، عرب ميش مست و قشقايي به اين ايل ملحق شده و به گويش اليكايي (شبيه گويش مازندراني به ويژه ساروي) سخن مي گويند. اليكايي ها كه عمدتاً در اوايل قرن حاضر در روستاهاي دشت گرمسار اسكان يافته اند، بنيان روستاهاي متعدد از جمله فروان، عدل آباد، نورالدين آباد، ده پيران، حاجي آباد، سهرابخاني، كهن تل (گندل)، رمضان قره، احمدآباد، غياث آباد (نوده خالصه) را نهادند. بخشي از جمعيت اليكايي نيز شهرنشين شده و در شهرهاي گرمسار و آرادان و يا شهرهاي خارج از شهرستان (تهران و ورامين) به سر مي برند.
در حال حاضر مهمترين گروه عشايري شهرستان گرمسار را اليكايي ها تشكيل مي دهند، كه براساس سرشماري اجتماعي، اقتصادي عشاير كوچنده (تيرماه ۱۳۷۷) ۲۷۵ خانوار با جمعيت ۱۲۵۵ نفر به زندگي نيمه كوچ نشيني مي پردازند. ييلاق آنها شامل ارتفاعات شمال گرمسار معروف به گيلور و مناطق ييلاقي فيروزكوه، دماوند و پلور در استان تهران و قشلاق آنها حواشي كوير شرق و غرب گرمسار است.

ايل اصانلو
سردره خوار و دشت خوار (گرمسار فعلي) طي چند قرن اخير همواره مورد توجه حكام و سلاطين ايران بوده و به منظور ايجاد حفاظي براي شرق تهران از تجاوزات مكرر سواران تركمن، گروههايي از ايلات مختلف از جمله تركها را به اين ناحيه كوچ داده اند. از جمله مهمترين ايلات ترك ۱۲۰۰ خانوار ايل اصانلو است كه در سال ۱۲۱۰ هـ .ق به دستور آقامحمدخان قاجار از خمسه زنجان به خوار كوچانده شده اند. ايل اصانلو در گذشته نقش سياسي فعال داشته است. عده اي از افراد اصانلو جزو سربازان قاجار بودند وبا كمك سران اين ايل در جنگهاي بسياري شركت داشته اند. در دوره سلطنت رضاشاه تشكيلات ايل اصانلو از سران و رؤساي ايل اصانلو رشيدسلطان، سيف الله خان، آقارضاخان و جليل خان را مي توان نام برد. مهمترين طوايف اين ايل عبارتند از قباخلو، قزلو، جورابلو، ترامشلو، چوزوكلو، ميرآخورلو، چاپشلو، يوردخانلو، رشمه لو، خالقلو، ايمان خانلو ،  كنشلو .
افراد اين ايل در هنگام ورود به گرمسار فقط گله داري مي كردند. در طي دهه هاي اخير در روستاهاي ده سلطان، دولت آباد، سعدآباد، سوداغلان، مگس تپه، فند، شه سفيد، ياتري ـ سفلي، رشمه، محمودآباد، موقوفه، محمودآباد نايب ابراهيمي و … اسكان يافته و به كشاورزي اشتغال دارند.
كتي هاكه اصالتاً از اعراب نجدعمان هستند، در قرون اوليه اسلام به نواحي فارس و خوزستان مهاجرت كرده اند. كتي هاي ورامين و گرمسار از فارس به اين نواحي مهاجرت كرده اند. تاريخ كوچ آنها به دوره قاجاريه مي رسد.
ايل پازوكي
ايل پازوكي تقريباً حدود چهارصدسال پيش در زمان سلطنت خاندان صفويه از اروميه تبعيد و در خوار و ورامين و معدودي نيز در روستاهاي طرود و حصاربن فيروزكوه اسكان يافته اند. مؤلف سفرنامه استرآباد، مازندران و گيلان در وصف اين ايل مي نويسد: اهل خود آرادان طايفه پازوكي و آسايشلو هستند كه در عهد شاه اسماعيل [آنها را] از روم آورده اند. صنيع الدوله تعداد جمعيت تقريبي آنها را ششصد ـ هفتصد نفر ذكر كرده است كه در آرادان كه پايتخت و معتبرترين دهات خوار است سكونت دارند.
پازوكي ها به زبان معمولي خودشان كه تركي است سخن مي گويند و فارسي را هم خوب تكلم مي كنند در حال حاضر تمركز پازوكي ها نيز در آرادان و روستاي شاهبداغ است.
طايفه عرب عامري
اين طايفه كه از فارس به اين منطقه كوچانده شده اند در روستاي كهن آباد استقرار دارند كه در گذشته به او به عرب مشهور بوده است.
ايل نفر
افراد اين ايل از شيراز به گرمسار مهاجرت كرده اند. وجه تسميه اين ايل به نفر آن است كه در زمان نادرشاه و زنديه رياست آن به عهده حاجي حسينقلي خان نفر واگذار شده بود و چون مشاراليه متنفذ و در دربار پادشاه داراي نفوذ و اعتبار بود ايل مزبور كم كم به نام او موسوم شد. صنيع الدوله تعداد آنها را ۳۰ خانوار ذكر كرده است. نفري ها در روستاي قشلاق نفر ساكن هستند.
كردها
كردهاي گرمسار شامل دو طايفه شادلو و قراچورلو مي باشند. تاريخ استقرار آنها به سال ۱۰۰۶ هـ.ق كه حركت تاريخي كرد از جنوب قفقاز به آذربايجان و از آنجا به خوار و ورامين و از آنجا به خراسان انتقال يافته اند، مي رسد. برخي از قراچورلوها و شادلوها درخوار و ورامين اسكان يافته اند. كردها در روستاهاي حسين آباد كردها، علي آباد، قلعه خرابه و جليل آباد ساكنند. مسعود كيهان در سال ۱۳۱۱ هـ .ش تعداد آنها را ۱۲۰ خانوار نوشته است.

هداوند

ايل هداوند از لرهاي خرم آباد، هستند كه به وسيله كريم خان زند به حدود فارس منتقل شده

بودند ولي بعداً آقامحمدخان قاجار آنها را از فارس به اطراف تهران و ورامين و ايوانكي كوچانيد. افراد ايل هداوند عمدتاً در شهرستانهاي پاكدشت و ورامين ساكن هستند. بخشي از افراد طايفه خاني اين ايل در بخش ايوانكي در روستاهاي سنگاب، كوروس بالا، كوروس پايين، بهورد و چنداب به سر مي برند. از گروههاي ديگر لر گرمسار، زندي ها هستند كه در روستاي لجران ساكنند.
لرهاي تبعيدي
در اوايل قرن حاضر نيز گروههاي مختلف لر از استانهاي لرنشين كشور به اين منطقه كوچانده شده اند كه پس از مدت كوتاهي به موطن اصلي خود بازگشته اند. به عنوان مثال در سندي به تاريخ ۹ ارديبهشت ۱۳۰۹ موضوع جوابيه دفتر ماليه خوار عطف به حكم وزارت ماليه در خصوص اسكان يكصد خانوار لر و توزيع ۷۳ خانوار آن در قراء اربابي و ۲۷ خانوار ديگر در روستاهاي خالصه خوار تصريح شده است.
گيلكها

روستاهاي منطقه رامه درشمال شرق شهرستان شامل رامه بالا، رامه پايين، چهار طاق و قاليباف را گيلكها تشكيل مي دهند. اين روستاها در سالهاي اخير تنهادر فصول گرم داراي سكنه هستند و بقيه فصول را به شهرهاي آرادان و گرمسار و روستاهاي جليل آباد و علي آباد مهاجرت مي كنند. گيلكها به گويش مازندراني تكلم مي كنند.
ساكنان ده نمك

روستاي كهن ده نمك در ۴۵ كيلومتري شرق گرمسار از گذشته هاي دور منزلگاهي مهم، بر سر راه تهران ـ خراسان بوده است. ساكنان اين روستا را مردمي تشكيل مي دهند كه قرابت نزديكي با سمنانيها دارند. گويش آنان شبيه گويش مردم سمنان است.
ساير مهاجرين

علاوه بر گروههاي قومي بايد از مهاجرين استان مركزي، كاشاني ها، اهالي اردستان و نطنز نيز نام برد. به عنوان مثال سيدهاي طباطبايي از اهالي زواره اردستان هستند كه در روستاي قاطول به سر مي برند

برگرفته از وبلاگ سعد آباد همسایه کویر(علی پویان)