روستای ریکان

استان سمنان از نظر موقعيت جغرافيايي به گونه اي که هر چه از غرب به شرق آن پيش ميرويم به ميزان ارتفاع آن از سطح دريا اضافه مي شود، بنحوي که شهر گرمسار که غربي ترين شهر استان محسوب مي گردد 825 متر و شهر شاهرود که شرقي ترين شهر استان به شمار مي آيد 1365 متر از سطح دريا ارتفاع دارند. از آنجاييکه عامل ارتفاع با حرارت جو نسبت معکوسي دارد يعني هرقدر ارتفاع زيادتر ميشود حرارت نيز بهمان نسبت تقليل مي يابد مي توانيم شهرستان گرمسار و شهرستان شاهرود را گرمترين و سردترين منطقه استان قلمداد کنيم.استان سمنان به دليل همجواري با سلسله کوههاي البرز در شمال و زمينهاي هموار و کوير در جنوب از شمال به جنوب داراي شيب است، و شيب عمومي منطقه از شمال به جنوب 8 تا 10 در هزار مي باشد.معدل حداکثر مطلق درجه حرارت در ماههاي تير و مرداد که گرمترين ماههاي سال در استان است به 25 درجه سانتيگراد بالغ مي گردد معدل حداقل درجه حرارت در ماههاي دي و بهمن که سرد ترين ماههاي استان است به منهاي 11 درجه سانتيگراد بالغ مي گردد.

استان سمنان داراي اقليم هايي به شرح ذيل مي باشد:
1 . اقليم نيمه بياباني شديد که قسمتهاي از استان سمنان منجمله گرمسار و بنکوه را در برگرفته در اين نقاط ميزان بارش و نزولات کم و معمولاً در اويل بهار است.
2 . اقليم نيمه بياباني ضعيف که قسمتهايي از سمنان – شاهرود- دامغان را در برگرفته و بارندگي غالباً در زمستان است
3 . اقليم مديترانه اي گرم و خشک که نوار شمالي استان را شامل مي شود.

شهرستان سمنان
داراي مساحت 22191 کيلومتر مربع از غرب به شهرستان گرمسار و بخش فيروز کوه، از شرق به شهرستان دامغان، از جنوب به کوير مرکزي ايران در نهايت به شهرستان نائين و استان اصفهان و از شمال به شهرستان ساري در استان مازندران محدود است و ارتفاع شهرستان از سطح دريا 117/1 متر و اختلاف ساعت تهران با آن 7 دقيقه و 40 ثانيه است.سمنان‌ در فاصله‌ ۲۲۱ کیلومتری‌ تهران بر سر راه‌ خراسان واقع‌ شده‌ است ‌. این‌ شهر محل‌ رفت‌ و آمد اقوام ‌مختلف‌ بود و در کتب‌ تاریخی‌ نیز به‌ کرات‌ از آن‌ نام‌ برده‌ شده‌ است ‌. در آغاز قرن‌ چهارم‌ هجری‌ سمنان‌ جزو قلمرو آل‌ زیار بود . بعد از انقراض‌ این‌ سلسله‌ به‌ تصرف‌ آل‌ بویه‌ درآمد . در آن‌ دوره‌ شهرهای‌ قومس‌ جزو منطقه ‌دیلم‌ به‌ شمار می‌آمد . در سال‌ ۴۲۷ ه.ق‌ ترکان‌ غز خرابی‌های‌ زیادی‌ به‌ شهر وارد ساختند . سمنان‌ در سال‌ ۶۱۸ ه.ق‌ در اثر حمله‌ مغولان‌ ویران‌ گردید ولی‌ در دوره‌های‌ بعد ، از جمله‌ در دوره‌ صفوی‌ و قاجار آبادانی‌هایی‌ در آن ‌صورت‌ گرفت‌ و آثار متعددی‌ از آن‌ دوره‌ها به‌ جا مانده‌ است ‌. سمنان‌ امروزی‌ آباد و زیباست ‌.

شهرستان شاهرود
شاهرود بزرگترين و شرقي ترين شهرستان اين استان مي باشد که با مرکز استان حدود 170 کيلومتر فاصله دارد. از شمال به ارتفاعات سلسله جبال البرز و شهرستانهاي گنبد کاووس و گرگان، از شرق به سبزوار، از جنوب به دشت کوير و مرز استان اصفهان، از مغرب به دامغان هم مرز بوده و 43 درصد جمعيت استان را در خود جاي داده، و از دير باز چهارراه بزرگ بازرگاني ايران به آسياي ميانه بوده است.وجود آب وهواي مناسب موقعيت خوبي را براي ايجاد دانشگاههاي متعدد فراهم آورده و وجود آرامگاه شيخ ابوالحسن خرقاني، ابن يمين فرومدي، با يزيد بسطامي، شيخ حسن جوري و ... قلاع مختلف، کاروانسراهاي زيبا،‌ بازار سرپوشيده، مساجد قديمي و تکاياي فروان، وجود اختران فقاهت، آيت الله سيد محمود شاهرودي، حاج شيخ آقا بزرگ اشرفي، ملا محمد کاظم خراساني شاهرودي و... روشناي حرکتهاي ديني در شاهرود بوده است.اين شهر مفتخر است که اولين شهر شهيد پرور کشور(نسبت تعداد شهدا به جمعيت) است و همواره هدايت خود را به دست وارستگان ديني سپرده است.وجود ادارات کل راه و ترابري، راه آهن، دخانيات، دانشگاه علوم قرآن، دانشگاه علوم پزشکي، دانشگاه صنعتي شاهرود، دانشکده توانبخشي، سازمان تبليغات اسلامي، پارک علمي فناوري، شرکت نفت، تحقيقات کشاورزي، ولشکر58 تکاور ذوالفقار بعلاوه تنها گروه پداوند هوايي سپاه از ديگر ويژگيهاي اين شهرستان مي باشد.شاهرود تا تهران‌ ۴۰۰ کیلومتر فاصله‌ دارد . در قسمت‌ شمالی‌ آن‌ سلسله‌ جبال‌ البرز و در قسمت‌ جنوبی ‌آن‌ کویر نمک‌ قرار گرفته‌ است ‌. رود تاش‌ از این‌ شهر می‌گذرد و به‌ کویر منتهی‌ می‌شود . آب‌ و هوای‌ آن‌ در نواحی‌کوهستانی‌ سرد و در سایر مناطق‌ نسبتاً معتدل‌ است‌ .

شهرستان دامغان
دامغان با وسعت 14027 کيلومتر مربع از طرف شمال به خط الراس و به جبال البرز، از شرق به شهرستان شاهرود، از جنوب به دشت کوير مرکزي و از غرب به شهرستان سمنان منتهي مي شود.دامغان‌ در فاصله‌ ۳۳۵ کیلومتری‌ تهران واقع‌ شده‌ است ‌. نواحی‌ شمالی‌ آن‌ را کوهستان‌های‌ البرز مرکزی‌ و بقیه‌ قلمرو آن‌ را بیابان‌ و کویر در برگرفته‌ است ‌. دامغان‌ در معرض‌ بادهای‌ شدید غبار آلود شمالی‌ است ‌. آب‌ و هوای‌ آن‌ در نواحی‌ کوهستانی‌ معتدل‌ و در نواحی‌ کویری‌ گرم‌ است‌ دامغان‌ از شهرهای‌ قدیمی‌ ایران‌ است ‌.

شهرستان گرمسار
از نظر جغرافيايي غربي ترين شهرستان استان سمنان است، داراي 9512 کيلومتر مربع وسعت مي باشد از شمال به دماوند، از غرب به ورامين از شرق به سمنان و از جنوب به کوير مرکزي محدود است. گرمسار تا تهران ۱۰۷ کیلومتر فاصله‌ دارد و در دشت‌ واقع‌ شده‌ است ‌. روستاهای‌ این‌ شهرستان‌ از ریزابه‌های‌ حبله‌ رود مشروب‌ می‌شوند .

این استان از جانب شمال به استان‌های خراسان شمالی، گلستان و مازندران، از جنوب به استان‌های یزد و اصفهان، از مشرق به استان خراسان رضوی و از مغرب به استان‌های تهران و قم محدود است و مرکز آن شهر سمنان می‌باشد.

مساحت این استان برابر با ۹۷٬۴۹۱ کیلومتر مربع که ۹٫۵ درصد مساحت کل کشور را شامل می‌شود. این استان از نظر مساحت ششمین استان ایران است و وسعت آن حدود چهار برابر استان تهران می‌باشد.

آب و هوای این شهر در تابستان گرم و در زمستان نسبتاً سرد می‌‌باشد. بارندگی‌های این شهر در فصول سرد سال صورت می‌گیرد و میزان متوسط بارندگی سالانه آن ۱۴۰ میلیمتر می‌‌باشد. متوسط درجه حرارت سالانه ۷/۱۷ درجه سانتیگراد است و این در حالی است که حداکثر مطلق حرارت ۵/۴۴ درجه سانتیگراد و حداقل مطلق ۴/۶- درجه سانتیگراد گزارش شده است. همچنین متوسط تعداد روزهای یخبندان در طول سال در حدود ۴۸ روز می‌‌باشد.

دریاچه ها

دریاچه سد شیخ حسن جوری
این دریاچه در شش کیلومتری شمال شرقی روستای فرومد واقع شده است . وجود دریاچه در محدوده کویری استان سمنان جایگاه گردشگری ویژه ای می تواند داشته باشد . در بررسی های میدانی و بازدید از دریاچه سد،امکان طراحی ویژه در این محدوده به شکلی مناسب وجود دارد . وجود کوه سنگی که به شکل سر تمساح داخل آب شده است ، جلوه ویژه ای دارد که می تواند مورد طراحی قرار گیرد . امکان شنا و نیز ماهی گیری در این دریاچه قابل توجه است .

سد شهید شاهچراغی
در 12 کیلومتری شمال شهر دامغان و در کنار تنگه ای موسوم به بز پل و مجاور کوه و چکل شیر و بر روی رودخانه چشمه علی بسته شده است . طرح ساختمان سد و انتقال آب رودخانه چشمه علی جهت آبیاری قسمتی از اراضی دشت جنوبی شهرستان و نیز کنترل و جلوگیری از سیلابهای شمالی دامغان و نیز در آینده جهت تأمین کمبود آب آشامیدنی شهر دامغان است . این سد چند منظوره علاوه بر ویژگیهای بالا آب مورد احتیاج زراعی حدود 1500 هکتار از اراضی دشت را که از نظر کشاورزی فوق العاده مستعد و حاصلخیز می باشد را نیز تنظیم می نماید . این سد از نوع شنی با هسته رسی می باشد که ارتفاع آن از کف رودخانه 57 متر و ظرفیت آبگیری آن متر مکعب است طول تاج آن 277 متر و ارتفاع آن از سطح دریا 1500 متر و طول مسیر آب پشت سد حدود شش کیلومتر است .

قنات های روستای فرومد
قنات های زیادی در محدوده داخلی و بیرونی روستای فرومد وجود دارد که تعدادی از آنها فعال بوده و آب بسیار خوبی دارند . امکان طراحی حوضچه هایی مناسب در دهانه قنات ها و ایجاد آب نما ، می تواند قابلیت گردشگری آن را ارتقا بخشد . یکی از این قنات ها که به استخری ختم می شود ، جهت مصارف کشاورزی مورد بهره برداری است . این بهره برداری می تواند ادامه پیدا کند ، اما با نما سازی و ایجاد آب نما ، فضا سازی های مناسب و امثال آن ، می توان بهره برداری از قنات را چند منظوره نمود .

کوه ها
استان سمنان را مي توان به دو بخش کوهستانی و دشت پايکوهی تقسيم کرد که نواحی کوهستانی از مهم ترين ناحيه های دارای امکانات معدنی هستند که برای گذراندن اوقات فراغت مردم نيز مناسب بوده و جاذبه هاي بسياري را در خود جا داده اند .

کوه آبکش
اين کوه را ارتفاع 3525 متر در محدوده شهرستان دامغان ، بخش مرکزي ، دهستان دامن کوه و در 34 کيلومتري شمال مرکز شهرستان دامغان واقع شده است . جهت کوه شمال خاوري U جنوب باختري بوده و مختصات جغرافيايي قله آن به درازاي َ 27 54 و پهناي َ 28 36 است .

کوه آرسک
کوه آرسک با ارتفاع 2741 متر در محدوده شهرستان دامغان ، بخش اميرآباد و دهستان تويه‌دروار و در 30 کيلومتري غرب مرکز شهرستان دامغان واقع شده است . جهت کوه شمال خاوري U جنوب باختري بوده و مختصات جغرافيايي قله آن در درازاي َ 58 53 و پهناي َ 09 36 واقع شده است .

کوه بادله کوه
بادله کوه با ارتفاع 3211 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش مرکزي ، دهستان رودبار و در 43 کيلومتري شمال باختري مرکز شهرستان دامغان واقع شده است . جهت اين کوه خاوري U باختري بوده و مختصات جغرافيايي قله آن در درازاي َ 56 53 و پهناي َ 24 36 واقع شده است .

کوه بابا احمد
کوه بابا احمد داري ارتفاع 2307 متر است و در محدوده شهرستان دامغان ، بخش اميرآباد ، دهستان قساب رساق و در 90 کيلومتري جنوب خاوري مرکز شهرستان دامغان واقع شده است . جهت کوه شمال باختري جنوب خاوري بوده و مختصات جغرافيايي قله آن در درازاي َ 33 54 و پهناي َ 23 35 واقع شده است .

کوه پمه نسام
اين کوه با ارتفاع 2854 متر در محدوده شهرستان دامغان ، بخش مرکزي ،‌ دهستان رودبار، و در 40 کيلوتري شمال باختري مرکز شهرستان دامغان واقع شده است .

کوه وروري
اين کوه با ارتفاع 2001 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش مرکزي، دهستان رودبار و در 30 کيلومتري شمال مرکز شهرستان دامغان واقع شده است . جهت کوه جنوب باختري شمال خاوري است

کوه تنوره
اين کوه با ارتفاع 2043 متر در محدوده شهرستان دامغان ، بخش اميرآباد ، دهستان قهاب رستاق و در 90 کيلومتري جنوب مرکز شهرستان واقع شده و جهت آن جنوب خاوري شمال باختري است .

کوه لفارد
اين کوه با ارتفاع 2642 متر در محدوده شهرستان دامغان ، بخش اميرآباد ، دهستان تويه دروار ، و در 50 کيلومتري جنوب باختري مرکز شهرستان دامغان واقع شده است .

کوه آتشگاه
اين کوه با ارتفاع 2985 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش مرکزی ، دهستان کهن آباد و در 60 کيلومتری شمال خاوری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است .

‌اژدها کوه
اين کوه با ارتفاع 1265 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش مرکزی ، دهستان لجران و در 11 کيلومتری باختر مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است.

کوه ايوانکی
اين کوه با ارتفاع 1499 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش ايوانکی ، دهستان ايوانکی و در 32 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است . جهت کوه خاوری باختری است .

کوه هاشم
اين کوه با ارتفاع 1750 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش ايوانکی ، دهستان ايوانکی، و در 30 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است .

کوه کلوت دزک
اين کوه با ارتفاع 1448 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش ايوانی ، دهستان ايوانکی و در 21 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است .

کوه سرحر
اين کوه با ارتفاع 2365 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش مرکزی ، دهستان لجران ، و در 19 کيلومتری شمال خاوری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است . جهت کوه خاوری باختری بوده و مختصات جغرافيايی قله آن به درازای َ 29 52 و پهنای َ 21 35 است .

کوه سرآسياب
اين کوه با ارتفاع 1357 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش مرکزی ، دهستان کهن آباد و در 45 کيلومتری شمال خاوری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است .

کوه تلوک
اين کوه با ارتفاع 1616 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش ايوانکی ، دهستان ايوانکی و در 33 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است. جهت کوه خاوری باختری بوده و مختصات جغرافيايی قله آن به درازای َ 07 52 و پهنای َ 27 35 است .

کوه نمک
اين کوه با ارتفاع 908 متر در محدوده شهرستان گرمسار ، بخش ايوانکی ، دهستان ايوانکی و در 28 کيلومتری باختر مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است .

کوه آسمان لو
اين کوه با ارتفاع 3210 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مهدی شهر ، دهستان چاشم و در 28 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان سمنان واقع شده است . جهت آن شمال خاوری جنوب باختری بوده و مختصات جغرافيايی قله آن به درازای َ 08 53 و پهنای َ 44 35 است . حاشيه جنوب خاوری اين کوه جنگلی است .

کوه اتابک
اين کوه با ارتفاع 3271 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مهدی شهر ، دهستان چاشم و در 48 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان سمنان واقع شده است . جهت کوه خاوری باختری است .
ارم اين کوه با ارتفاع 2886 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مهدی شهر ، دهستان چاشم و در 35 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان سمنان واقع شده است .

کوه باقو
اين کوه با ارتفاع 2875 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مهدی شهر ، دهستان چاشم ، و در 34 کيلومتری شمال مرکز شهرستان سمنان واقع شده است .

کوه بشم
اين کوه با ارتفاع 2947 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مهدی شهر ، دهستان چاشم و در 28 کيلومتری شمال مرکز شهرستان سمنان واقع شده است .

کوه پنجه مال
اين کوه با ارتفاع 2322 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مرکزی ، دهستان هفدر و در 28 کيلومتری شمال باختری مرکز شهرستان واقع شده است .

کوه تلن
اين کوه با ارتفاع 2005 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مرکزی ، دهستان لاسگرد و در 42 کيلومتری جنوب باختری مرکز شهرستان سمنان واقع شده است .

کوه توز
اين کوه با ارتفاع 2644 متر در محدوده شهرستان سمنان، بخش مهدی شهر، دهستان پشت کوه و در 53 کيلومتری شمال مرکز شهرستان سمنان واقع شده است .

کوه وزرم
اين کوه با ارتفاع 2795 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مهدی شهر ، دهستان پشت کوه و در 53 کيلومتری شمال خاوری مرکز شهرستان سمنان واقع شده است . جهت کوه شمالی جنوبی بوده و مختصات جغرافيايی قله آن به درازای َ 43 53 و پهنای َ 58 35 است .

کوه ويسک
اين کوه با ارتفاع 2885 متر در محدوده شهرستان سمنان ، بخش مرکزی ، دهستان هفدر و در 33 کيلومتری باختر مرکز شهرستان سمنان واقع شده است .

کوه ميمه دويه
کوه ميمه دويه که داراي پوشش گياهي به صورت بوته‌زار است با ارتفاع 2502 متر در محدوده شاهرود ، بخش مرکزی ، دهستان ده ملا و در 30 کيلومتری باختر مرکز شهر شاهرود واقع شده است .

کوه آت داغی
اين کوه با ارتفاع 2190 متر در محدوده شاهرود ، بخش ميامی ، دهستان نردين و در 94 کيلومتری شمال خاوری مرکز شهر شاهرود واقع شده است .کوه ارميان کوه ارميان که داراي بوته جنگلي و بوته‌زار است ، با ارتفاع 2270 متر در محدوده شاهرود ، بخش ميامی ، دهستان ميامی و در 41 کيلومتری خاور مرکز شهر شاهرود واقع شده است .

کوه آب فوری
اين کوه با ارتفاع 1685 متر در محدوده شاهرود ، بخش ميامی ، دهستان فرومد و در 145 کيلومتری خاور مرکز شهر شاهرود واقع شده است . جهت کوه شمالی جنوبی و مختصات جغرافيايی قله آن به درازای َ 32 56 و پهنای َ 34 36 است .

کوه بارکوه
اين کوه با ارتفاع 2890 متر در محدوده شاهرود، بخش بسطام، دهستان خرقان و در 31 کيلومتری شمال مرکز شهر شاهرود واقع شده و جهت آن شمال خاوری جنوب باختری است .

کوه مشکله
کوه مشکله که يکي از ارتفاعات البرز مرکزي است ، با ارتفاع 3105 متر در محدوده شاهرود ، بخش بسطام و دهستان خرقان و در 36 کيلومتری شمال باختری مرکز شهر شاهرود واقع شده است .

کوه يوقوتو
اين کوه با ارتفاع 2080 متر در محدوده شاهرود، بخش ميامی ، دهستان سردين و در 88 کيلومتری شمال خاوری مرکز شهر شاهرود واقع شده است .

کوه لر
اين کوه با ارتفاع 1509 متر در محدوده شاهرود ، بخش بيارجمند ، دهستان فوارتوران و در 110 کيلومتری جنوب خاوری مرکز شهر شاهرود واقع شده است . جهت کوه شمال خاوری جنوب باختری و مختصات جغرافيايی قله آن به درازای َ 50 56 و پهنای َ 23 35 است .

کوه گرماب
اين کوه با ارتفاع 1771 متر در محدوده شاهرود ، بخش بيارجمند ، دهستان فوارتوران و در 210 کيلومتری جنوب خاوری مرکز شهر شاهرود واقع شده است .

کوه کمر سياه
اين کوه با ارتفاع 1775 متر در محدوده شاهرود ، بخش مرکزی ، دهستان جومه و در 22 کيلومتری جنوب خاوری مرکز شهر شاهرود واقع شده است . جهت کوه شمالی جنوبی و مختصات جغرافيايی قله آن به درازای َ 11 55 و پهنای َ 17 36 است .

غارها

غار شیر بند
غار شیر بند یکی از زیباترین نمونه های غارهای ایران است که در 12 کیلومتری شمال شرقی شهرستان دامغان واقع شده است . برای دسترسی مناسب به این غار 10 کیلومتر جاده قدیم آب بخشان به گردنه بشم را طی نموده تا به مزرعه خوش آب و هوای شیر بند برسید سپس 5/1 کیلومتر جاده ای که در قسمت شرقی مزرعه است به طرف روستای جزن ادامه داده در ادامه جاده فرعی جدید الاحداث سمت چپ خود را 500 متر به طرف شمال می پیماید . دهانه غار در کمرکش کوهی صخره ای که از بستر رودخانه 50 متر ارتفاع دارد واقع گردیده است . ساختمان این غار چون در یک رشته فلات آهکی قرار گرفته است دارای سازندگیهای فوق العاده شدید می باشد . مسیر اصلی غار به سوی شمال 350 متر امتداد دارد اما شعبه های فرعی متعددی به صورت تنگه های کوچک و مسدود و غیر مسدود از جناح های چپ و راست قرار دارند . در این غار قندیل و ستون های زیبای آهکی به رنگ و اندازه های مختلف از سقف غار آویزان است زمین شناسان قدمت سنگه و ستونهای این کوه و غار را به 136 تا 190 میلیون سال قبل نسبت می دهند . در دیواره های غار در اثر رسوب کربنات کلسیم محلول در آب اشکال بسیار سپید و زیبایی همانند گچبری های کاخ ها و منازل بصورت گل کلمی و اجتماع بلورهای سوزنی شکل مناظر جالب توجه و زیبایی را بوجود آورده است که از شاهکارهای آفرینش است .

غار دربند
اين غار در 18 کيلومتري شمال سمنان واقع است و يکي از زيباترين غارهاي ايران به شمار مي رود که مي توان ستون هاي بلند استلا کميت ر ا در آن ديد . طول اين غار 91 متر و عريض ترين قسمت آن 36 متر و بلندترين نقطه سقف آن به 20 متر مي رسد .

جنگل ها
وجود آب و هواي متفاوت در سطح استان سمنان سبب شده که اين منطقه جنگل ها و مراتع متفاوت و زيبايي داشته باشد و مجموعه جاذبه هاي طبيعي خود را تکميل تر نمايد . پوشش گياهي استان سمنان را جنگل هاي طبيعي- کويري و جنگل هاي مصنوعي به همراه چشم انداز زيبايي از مراتع تشکيل مي دهند . از سوی دیگر استان سمنان به دليل موقعيت و امکانات مناسب طبيعی و وسعت کافی ، جايگاه مناسبی برای حيات وحش به شمار می آيد . اين گونه ها شامل انواع پستانداران، پرندگان، خزندگان کوهستاني و کويري و آبزيان پرورشي مي شوند . با توجه به تنوع آب و هوای استان می توان انواع حيوانات وحشی کمياب ، پرندگان ، خزندگان ، پستانداران را به صورت پراکنده در قسمت های ميانی (دشتی) و قسمت های جنوبی (کويری) مشاهده کرد . اين مناطق از لحاظ ضرورت حفظ و تکثير نسل جانوران وحشی و حفظ و احيا رستنی ها و وضع طبيعی آنها دارای اهميت خاصی هستند و تخت حفاظت قرار گرفته اند .

منطقه شکار ممنوع تپال
این منطقه در حاشیه شمال غربی شهر شاهرود واقع شده است . دره هاي طولاني و عميق ، صخره هاي بلند و ارتفاعات ممتد و به هم پيوسته از جذابیت های آن است . قله بلند يخدان با ۲۹۰۰ متر ارتفاع و دره هاي افسانه اي خانه سوخته و خانه سيد ابهتي از آن جمله است . اهميت اين منطقه در زیست بوم گونه های حیات وحش می باشد . بر این اساس در گذشته تا کنون به عنوان شکارگاهي معروف شناخته مي شود . زيبايي سنگ ها ، صخره ها و فرم زمين شناسي منطقه ، وجود چندین قلاده پلنگ، پرندگان کمياب ، کبک دري ، گله های قوچ و ميش و کل و بز اين کوهستان را به ذخيره گاه بسيار پر ارزشي تبديل کرده است . مساحت این منطقه سی هزار هکتار بوده و جزو مناطق شکار ممنوع است .

منطقه حفاظت شده پرور
منطقه حفاظت شده پرور در شمالي ترين نقاط استان سمنان و مرز اين استان با استان مازندران واقع است و داراي سيماي جذاب طبيعي و جلوه هاي زيبايياز شاهکارهاي خلقت است . کوههاي بلند و صخره هاي پوشيده از درختان ، جنگل هاي انبوه ،‌ دره هاي سرسبز و چشمه هاي شيرين ، رودها و جويبارهاي دائمي که درجاي جاي منطقه وجود دارد . وجود حيات وحش و رويت آنها از جاده و به لحاظ برخورداري از امکانات اقامتي ، منطقه را به يکي از قطب هاي سياحتي و توريستي استان تبديل نموده است.

منطقه حفاظت شده خوارتوران
منطقه حفاظت شده خوارتوران در قسمت جنوب شرقی شاهرود قرار گرفته که از نظر وسعت مي‌توان آنرا بزرگترين منطقه حفاظت شده ايران ناميد. مساحت آن بيش از يک‌ميليون هکتار است و حيوانات عمده منطقه عبارتند از خرگوش ، کبک ، تيهو ، هوبره ، تشی ، باقرقره ، شغال ، پلنگ ، گرگ ، کفتار ، قاراکل ، گورخر ، آهو ، جبير ، کل ، بز ، ميش و قوچ . اهميت اين منطقه به دليل وجود يک نوع گورخر معروف به نام گور خر ايرانی می باشد که همانگونه که از اسمش پيداست فقط در ايران يافت می شود .

منطقه حفاظت شده خوش ييلاق
منطقه حفاظت شده خوش ييلاق در قسمت شمال شرقی شاهرود قرار گرفته و مساحت آن در حدود 156 هکتار می باشد و حيوانات وحشی اين منطقه نيز عبارتند از آهو ، مرال، گورخر ، يوزپلنگ ، گربه وحشی ، قاراکل ، خرس ، روباه ، گرگ ، شغال ، تشی ، خرگوش ، ايبا ، هوبره، قرقاول ، تيهو و کبک .

رودها و چشمه ها

رودخانه گل رودبار
اين رودخانه از ارتفاعات شمال شهميرزاد سرچشمه می گيرد و در نزديکی بند مهدی شهربا دريافت شعبه های ده صوفيان و شهميرزاد حوزه ای وسيع را مشروب مشروب مي کند . در شمال روستای درجزين شعبی ديگر به آن متصل مي شود که پس از گذشتن از غرب سمنان در دشت فرو مي‌رود . حواشی بالادست اين رودخانه گردشگاه‌های بهاری و تابستاني مناسبي دارند .

رودخانه چشمه علی دامغان
رودخانه چشمه علی دامغان از دره های جنوبی شاه کوه گرگان واقع در استان گلستان سرچشمه می گيرد و به دشت کوير منتهی می گردد .

رودخانه سفيد رود
رودخانه سفيد رود که يکی از سرشاخه های رود تجن است ، از چند رود خانه فرعی تشکيل گرديده است و به طرف شمال شرق جريان می يابد . آبراهه های اصلی تشکيل دهنده سفيد رود عبارتند از آبرود ، سياه رودبار ، تويسن دره و آبراهه شلی . رودخانه سفيد رود پس از پيوستن به اين آبراهه ها، با جريان پايه ای معادل 900 تا 1000 ليتر توان آبی قابل توجهی پيدا می کند . اين ميزان خروجی آب پس از آبياری مزارع حاشيه رودخانه به طرف تجن جاری می شود .

رودخانه تاش يا شاهرود
رودخانه تاش يا شاهرود از کانون های آبگير شاه کوه و شاه وار حد فاصل تاش و مجن در فصول فراوانی نزولات جوی سرچشمه می گيرد . اين رود پس از دريافت چندين رشته فرعی در ناحيه کوهستانی و پس از آبياری بخشی از زمينهای بسطام و زيراستاق ، به سوی کوير نمک جاری می گردد. بالادست اين رودخانه گردشگاههای محدودی در فصل بهار و تابستان موجود می باشد .

رودخانه کال شور
رودخانه کال شور از کوههای شمال شرقی ميامی ( کوه چاه بيد ) سر چشمه می گيرد و پس از گذشتن از شمال ميامی از زير پل ابريشم وارد کوير می گردد .

رودخانه احمد آباد‌
رودخانه احمد آباد در نود کيلومتری بيارجمند در پشت روستای احمد آباد جريان دارد . منبع آب آن چشمه های گسترده است که در کف بستر می جوشند . اين رودخانه در زمين های کم شيب جريان دارد که دشتی از ماسه های روان آن را در بر گرفته است. عمق اين رودخانه در بعضی از نقاط به حدود دو متر مي رسد و در بعضی از نقاط مسير جريان به صورت آبشار در می آيد . در کف بستر رودخانه گياهان آبزی نيز به چشم می خورد .

چشمه قلقل
چشمه دیدنی و خاطره انگیز قلقل در 60 کیلومتری شمال غربی شهرستان دامغان واقع گردیده است . برای رفتن به این چشمه با صفا ابتدا روستاهای کوهستانی صح ، دروار ، تویه و دهخدا را طی نموده سپس جاده حاشیه دفتر مخابراتی روستای دهخدا را 5/1 کیلومتر به طرف شمال غربی پیموده تا به محل چشمه برسید چشمه در میان یک تنگه کوچک اما سر سبز و زیبا واقع شده است . آب چشمه از انتهای شکاف 7 متری یک کوه سنگی قلقل کنان می جوشد و خارج می شود . بهمین مناسبت اهالی منطقه از گذشته های دور به آن چشمه قلقل یا قلقله می گویند . این چشمه با آب دهی 45 لیتر در ثانیه بالاترین حجم آبدهی را در مجموعه چشمه های تویه دروار تشکیل می دهد . آب این چشمه سرد و خوشگوار می باشد و چون در بالترین نقطعه منطقه تویه دروار واقع شده است . از چشم اندازهای طبیعی بسیار زیبایی از کوهستان منطقه برخوردار است این چشمه روح بخش همراه با درختان کهنسال و سبزه زارها و گلزارها عطر آفرین و هوای معتدل و مطبوع تنگه و نوای دلنشین شرشر آب که از بالا به پائین فرو می ریزد و آهنگ شور انگیز پرندگان در بهار و تابستان و اوایل پائیز می تواند تفرجگاهی خاطره انگیز برای عموم مردم و گردشگران باشد.

چشمه های آب معدنی باداب سورت
مجموعه زیبا و دیدنی چشمه های آب معدنی باداب سورت که از شگفت انگیز ترین شاهکارهای طبیعت است در 68 کیلومتری شمال دامغان و 7کیلومتری غرب روستای بادله واقع شده است . چشمه های اسرار انگیز سورت مشتمل بر دو چشمه با آب های کاملاً متفاوت از لحاظ رنگ ، بو و مزه می باشند . یکی از چشمه ها دارای آبی بسیار شور می باشد که برای درمان درد های کمر و پا و روماتیسم و پوستی سودمند است و چشمه دیگر که در مجاورت این چشمه قرار دارد دارای آبی به رنگ نارنجی و مزه کمی ترش است که بصورت دائمی و تشتی می باشد . آب های رسوبی این دو چشمه در مسیر جریان خود از بالای کوه به پائیین طی هزاران سال دهها حوضچه کوچک بسیار زیبائی در رنگ های نارنجی و زرد و قرمز و در اندازههای مختلف ایجاد کرده اند . که برگی از معرفت خداوندی و اسراری از دنیای مستور و پوشیده طبیعت بکر و دل انگیز را به نمایش گذاشته است .

چشمه هفت رنگ مجن
شاهرود به لحاظ قرار گرفتن در مسیر جاده تهران - مشهد هر ساله پذیرای تعداد زیادی از زائرین آقا علی ابن موسی الرضا (ع) است رقمی در حدود ۱۰میلیون نفر که عمده جلب توجه مسیر مذکور سرسبزی و پوشش گیاهی شهری به خصوص در مناطقی همچون ، میدان آزادی ، فلکه هفت تیر ، بلوار ، جنگل مصنوعی و آبشار شاهرود است و از این لحاظ که این شهر نسبت به دیگر شهرهای مسیر از آب و هوای مطلوبتر و خنکتری برخوردار است . بیشترین توقف جهت استراحت و پذیرایی را به خود اختصاص داده است . گردشگری پزشکی و درمانی شاهرود از این حیث حائز اهمیت است که با وجود چندین بیمارستان و مراکز درمانی مدرن مانند بیمارستان امام حسین (ع) ، بیمارستان خاتم الانبیا ، بیمارستان فاطمیه و نیز ارتقای دانشکده علوم پزشکی شهر به دانشگاه در سفر خرداد ۸۶ریاست محترم جمهوری و تکمیل کادر هیئت علمی دانشگاه در آینده می تواند به قطب گردشگری پزشکی منطقه نیز تبدیل شود . از دیگر زمینه های عملیاتی شدن این بخش سرمایه گذاری بروی بخش آب درمانی چشمه ها است که یکی از موارد آن چشمه هفت رنگ یا چشمه گَرو(Garu) را می توان نام برد که باتفاق منطقه فرحزاد جز مناطق نمونه گردشگری محسوب می شود . چشمه هفت رنگ مُجن از توابع شهرستان شاهرود که در نوع خود کم نظير است از نوع چشمه های گوگردی است که در ۲۵کیلومتری شمال شاهرود در میان شکاف دره های دامنه قله ۴۰۰۰متری شاهوار واقع شده که این دره در ادامه به دو دره کوچکتر تقسیم می شود . در یکی از این دره های آب سفید چشمه جاری است که آشامیدنی است و در دره ی دیگر چشمه های رنگی قرار دارد این چشمه های رنگی در جداره و کف رودخانه تابلوهای نقاشی زیبایی را خلق می کند که چشمان هر بیننده ای را محسور زیبایی خود می نماید . قبل از رسیدن به این چشمه های معدنی بوی خاصی در منطقه به مشام می رسد . از یکی از این چشمه ها که از کانسارهای گوگردی عبور می کند از فاصله ای دور بوی گوگرد حس می شود . از آنجایی که بسیاری از مواد معدنی از خود گاز و بخار هایی ساطع می کنند می توان با آزمایشات نوع آنها را تشخیص داد و به کمک آنها مواد معدنی اصلی را شناسایی کرد . در اطراف ، چشمه هایی در حال جوشش اند که دارای مواد معدنی جیوه دار بوده و از آنها بخار جیوه بلند می شود که به آسانی قابل تشخیص است . سرانجام آب این چشمه ها با رنگ های گوناگون در مسیر خود با هم ترکیب شده و تقریباً آب صابون مانندی را تشکیل می دهند و با آب سفید چشمه تلاقی یافته که هر چقدر از محل دورتر می شوند رنگ آنها به سفیدی گراییده تا جایی که جهت استفاده کشاورزی در منطقه گرآب (گرو) اثری از رنگ و بوی آن یافت نمی شود . آب گوگردي اين چشمه ها خاصيت دارويي دارد و در قدیم اهالی منطقه جهت بیماری های پوستی و استخوانی از آب این چشمه ها جهت درمان استفاده می نمودند .

چشمه علی وعمارت آن
چشمه علی در 35 کيلومتری شمال دامغان قرار دارد و از قديم الايام يکی از نقاط پر جاذبه بوده است . اين محل با صفا در قديم گردشگاه فرمانروايان و سلاطين بود ، بطوريکه پادشاهان اوليه ايل قاجار علاوه بر توجه به شهر دامغان ، چشمه علی را نيز مورد توجه قرار دادند . به همين جهت آغا محمد خان قاجار و فتحعلی شاه قاجار در محل چشمه , ساختمانهايي زيبا بنا نهادند . بنای چشمه علی شامل دو قسمت است يکی عمارت قراولخانه که بنايي خشتی است و معماری صفوی دارد و در زمان آغامحمدخان قاجار مورد استفاده قرار می گرفت و ديگری بنايي دو طبقه و آجری است که شالوده سنگی دارد و در داخل يک درياچه طبيعی قرار گرفته است . اين بنا مربوط به دوره فتحعلی شاه است . اين پادشاه که در دامغان متولد شده بود . هر ساله ايامی را به عنوان تعطيلات در کنار اين چشمه می گذراند .

آبشار نسروا
آبشارهای زیبای نسروا که بخشی از هدایایی الهی به طبیعت و سرزمین کهن دامغان است در 20 کیلومتری شمال شرقی شهر دیباج واقع شده اند . مسیر مناسب برای دستیابی به آبشارها بدین گونه است که پس از طی نه کیلومتر از جاده اصلی دیباج به گلوگاه اولین جاده خاکی سمت راست خود را 12 کیلومتر طی می نمایند تا به رودخانه و مزرعه سرسبزی می رسید . سپس جاده کناره رودخانه را به سمت شرق چهار کیلومتر ادامه داده تا به انتهای جاده و به ابتدای ورودی تنگه و دره نسروا با درختان ارس و جریان زلال آب برسید سپس مسیر روح پرور تنگه و رودخانه را 45 دقیقه پیاده طی می نمائید تا به تلاقی آب از دو مسیر جنوبی و شرقی می رسید که ادامه هریک از این دو به صورت جداگانه تا را بر دو آبشار تقریباً مجاور یکدیگر می رساند . آبشار اول خود مشتمل بر دو آب ریز نسبتاً مرتفع است که در پائین و در درون تنگه بالایی قرار گرفته است که بسیار پر جاذبه و دیدنی است . اما آبشار دوم که در مسیر شرق رودخانه است آبشاری بلند و بسیار مسحور کننده است ارتفاع این آبشار حدود 22 متر است و جریان آب آن خنک و دائمی است که از دامنه های کوههای مرتفع امام ابوالقاسم و کهکشان تأمین
می گردد . آبشار نسروا با بیشترین زیبایی های طبیعی و جذابیت های گردشگری چشم و گوش و دل هر علاقمند به طبیعت را نوازش می دهد و محیطی مناسب برای گذراندن ساعت بیکاری و فراغت را فراهم می آورد .

تپه های باستانی

تپه حصار دامغان
تپه حصار واقع در حاشیه جنوبی شهر دامغان برای نخستین بار توسط اریخ اشمیت از دانشگاه پنسیلوانیا در سال 1312مورد کاوش قرار گرفت . بر اثر این کاوش ها روشن شد که این محوطه باستانی دارای سه دوره اصلی فرهنگی از اواخر نوسنگی تا پایان عصر مفرغ است . از زمان کاوش های اشمیت در تپه حصار این محوطه به عنوان یکی از محوطه های مبنا برای شناسایی فرهنگ های همزمان در فلات مرکزی ایران مورد استناد باستان شناسان است . در سال 1355 هیأتی از باستان شناسان دانشگاه پنسیلوانیا تورین ایتالیا و مرکز باستان شناسی ایران به سرپرستی رابرت دایسون و موریتزیو توزی کاوش هایی در تپه حصار انجام دادند . هدف از این کاوش ها بازنگری مواد به دست آمده و دوره بندی فرهنگی توسط اشمیت بود بر اثر این کاوشها روشن شد که تپه حصار در هزاره های چهارم و سوم قبل از میلاد یکی از مراکز مهم تولیدی برای ساخت انواع اقلام صادراتی نظیر اشیای سنگی و فلزی در فلات ایران بوده است . درسال 1373 تپه حصار برای سومین بار مورد کاوش قرار گرفت . در آن سال قرار بود خط دوم راه آهن تهران- مشهد که در زمان پهلوی اول در دل تپه حصار ایجاد شده بود ساخته شود این کاوش ها به سرپرستی احسان یغمایی ، نتایجی قابل توجه در برداشت از جمله کشف شماری گل نبشته به خط میخی بابلی قدیم که هنوز خوانده نشده است . این گل نبشته ها که قدمت آنها به حدود 2200- 2000 ق م بر می گردد ، شاهد بسیار خوبی بر وجود مبادلات فرهنگی بین تمدن های بین النهرین و فلات ایران است که جزئیات آن هنوز بر ما روشن نیست . بر اساس یافته های به دست آمده و سن سنجی های مطلق به روش کربن 14 تاریخ قدیمی ترین لایه های تپه حصار به اواسط هزاره پنجم قبل از میلاد باز می گردد . استقرار در تپه حصار ظاهراً تا حدود1700 قبل از میلاد به طور پیوسته ادامه یافت و پس از آن هیچگاه مورد سکونت قرار نگرفت0 با وجود این در دوره ساسانی ساختمانی بزرگ دارای گچبری های زیبا در فاصله حدود 200 متری تپه حصار ساخته شد .

تپه شارستان(شهرستان)
این تپه که در سمت غرب جاده ورودی روستا قرار دارد و توسط خندقی محاصره شده است ، زمانی محل رعیت نشین روستا محسوب می شد که در ارتباط با قلعه اصلی روستا قرار داشت . در واقع از نظر تاریخ شهرسازی ،شهرهای اولیه دارای یک قلعه بودند که خود شامل کوشک(شاه نشین)بود . قلعه عموماً نقش دفاعی داشته و نیروهای نظامی درآن اسقرار داشتند . در کنار قلعه ، شارستان واقع بود که محل سکونت عموم مردم بود این امر در روستای فرومد کاملاً قابل مشاهده است . تپه شارستان در بیرون قلعه اصلی قرار دارد . بخش هایی از دیوارهای قلعه و کوشک نیز باقی مانده است . حتی نام محلی این بخش ها در روستا نیز به نام های کوشک و شاه نشین و درِ دروازه معروف هستند . هرچند تپه شارستان روستای فرومد در زمان حمله مغول کاملاً تخریب شده و از بین رفته است ، امام وجود خود تپه که توسط خندقی محافظت شده است ، قابلیت گردشگری تخصصی بالایی دارد .

تپه سنگ چخماق
اين تپه که در هشت کيلومتري شمال شاهرود قرار دارد از دو برجستگي کوچک تشکيل شده است که حدود 150 متر از يک ديگر فاصله دارند . پروفسور ايچي ماسودا در بررسي هاي سال 1348 اين تپه را مورد شناسايي قرار داد و در دو فصل در سالهاي 50 و 52 حفاري آن را سرپرستي کرد . بر اساس اطلاعات موجود در برجستگي غربي که آثار آن معرف دوره اي قديمي تر از آثار برجستگي شرقي هستند ، پنج لايه و در برجستگي شرقي شش لايه استقراري شناسايي شد . به اعتقاد اين کاوشگر ژاپني اين تپه باستاني متعلق به دوره نوسنگي و هزاره پنجم پيش از ميلاد است . خمره هاي تدفين کودکان ، سفالهاي منقوش (هندسي) اشيا سنگي و سفالي ، تيغه ، تيشه و پيکرک انسان و حيوان از جمله آثار به دست آمده از اين محوطه است . اين تپه ظاهراً فاقد آثار و نشانه هاي محل زيست بوده است . به هيمن دليل کاوشگران از آن به نام مجموعه اي از معابد و پرستش گاههاي خانوادگي نام برده اند.

تپه گيس
تپه باستاني گيس در سه کيلومتري جنوب ايوانکي در مسير جاده شتررو واقع شده است . اين تپه در مسير قافله‌ها قرار داشته و در گذشته از آن به عنوان برج ديده‌باني استفاده مي‌شد . تپه هم چنين بر قلعه رباط ماري اشراف داشته و به وسيله راه زيرزميني 500 متري با هم در ارتباط بوده اند .

تپه تاريخي ناسار (نو حصار)
تپه ناسار در سه کيلومتري شرق شهر سمنان و در پنج کيلومتري جنوب راه شوسه آن واقع شده است . در مورد وجه تسميه آن عقيده بر اين است که نام ناسار در اصل نوحصار بوده و در اثر مرور زمان به ناسار تبديل شده است ، آثار باقي مانده اين شهر به صورت تل بزرگي در شمال شرقي ناسار فعلي مشاهده مي‌شود . در حفاري‌هايي که سال هاي قبل در اين تپه به عمل آمده اشيای فراواني کشف شد . از شواهد چنين برمي‌آيد که بناي اين شهر در حمله‌هاي اقوام مهاجم نابود شده و روستاي ناسار کنوني در کنار خرابه‌هاي آن بنا شده و لذا به نوحصار يا حصارنو معروف شده است . اکنون در اطراف اين تپه‌ تاريخي زراعت مي‌شود . بلندي تپه مذکور به حدي است که بر مناطق اطراف و تا قسمتي از شهر گرمسار اشراف دارد.

ميدان باستاني و تپه هاي دلازيان
اين ميدان در هشت کيلومتري جنوب خاوري شهر سمنان و در 500 متري خم رودخانه گيناب واقع شده است . در انتهاي زمين هاي کشاورزي نماي هشت تپه نزديک به هم ديده مي‌شود . هر چند جاگيري تپه‌ها در کنار هم شکل هندسي ويژه‌اي ندارد، اما از هر سو که بدان‌ها بنگريم همواره هشت برجستگي از دور پيداست . بلندي اين تپه‌ها يکسان نيست ولي تفاوت زيادي هم ندارند. فاصله بين دامنه‌هاي پشت تپه جنوبي تا دامنه‌هاي پايين تپه شمالي بالغ بر 230 متر و فاصله مشابه تپه خاوري تا تپه باختري معادل 300 متر است . وسعت دامنه‌هاي هر يک از تپه‌ها متفاوت است و تپه‌هاي کوچک‌تر نيز بر دامنه و کنار تپه‌هاي بلند جاي دارند . با توجه به نوع معماري و ابعاد خشت‌ها ، قدمت اين تپه‌ها به اوايل هزاره اول مي‌رسد . اين تپه‌ها توسط افراد سودجو مورد کند و کاو قرار گرفته و به وسيله ماشين‌هاي سنگين تخريب شده است .

تپه تاريخي قله شاهرود
تپه تاريخي قله در شهرستان شاهرود ؛ از مناطقي است که نشان از قدمت طولاني اين منطقه دارد . بر اساس بررسي‌هايي که در طول سال هاي گذشته در شاهرود و دامنه‌هاي کوه موسوم به قله انجام شده ؛ وجود بعضي آثار مربوط به تمدن پيش از اسلام تا حدودي قطعي به نظر مي‌رسد . چندي پيش هنگام انجام عمليات عمراني در شاهرود ؛ خمره‌هاي سفالي بزرگ ديده شد و برهمين اساس عمليات کاوش آغاز شد .

تپه خوريان
تپه خوريان در10 کيلومتري جنوب خاوري شاهرود قرار گرفته و آثار و بقايايي از استقرار بشر در هزاره پنجم قبل از ميلاد در آن به دست آمده است . دفن مردگان و اجساد در منازل مسکوني به شيوه مناطقي مانند سيلک کاشان و تپه زاغه قزوين در اين منطقه مرسوم بوده است . در جريان حفاري‌هاي انجام شده در اين محوطه‌ها آثاري از ابزار و ظروف سنگي ، درفش‌هاي استخواني ، مهره‌هاي سفالي و تيغه‌هاي چخماق از جنس مرغوب در گمانه‌هاي مختلف به دست آمده است . در يکي از گمانه‌ها نيز يک ظرف سفال منقوش به دست آمده است که در موزه شاهرود نگهداري مي‌شود .

تپه های باستانی دامغان
تپه هاي تاريخي و باستاني در شهرستان دامغان ؛ نشان از گذشته باستاني اين منطقه دارد . تپه هاي شناخته شده در شهرستان دامغان عبارتند از تپه‌‌هاي باستاني در روستاي اميرآباد دامغان ، تپه چهل دختر و تپه کرمان در روستاي دروار دامغان ، تپه‌هاي معصوم‌زاده ، ماز ، گردال‌محمد ، کوره محمد و سفيد در روستاي فيروزآباد دامغان ، تپه معصوم‌زاده در روستاي امام‌آباد 23 کيلومتري دامغان ، تپه‌هاي گردو ، علي‌محمد سنگسري و گلسار در روستاي امروان 35 کيلومتري دامغان و تپه پل و تپه‌ تلوسيند در روستاي بق دامغان .

روستاهای هدف گردشگری

روستای شهر مجن
واقع در شهرستان شاهرود ، بخش بسطام ، دارای آب و هوای مناسب ، وجود آبشار

روستای قلعه نوخرقان
شهرستان شاهرود ، بخش بسطام ، دارای آب و هوای مناسب و مطبوع ، همجوار با آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی ، وجود آثار تاریخی – فرهنگی

روستای فرومد
شهرستان شاهرود ، بخش میامی ، همجوار با آرامگاه ابن یمین فرومدی ، وجود جاذبه های فرهنگی – تاریخی

روستای دیباج
شهرستان دامغان ، بخش مرکزی ، همجوار مجموعه چشمه علی و دارای آب و هوای مناسب و مطبوع

روستای رامه و قالیباف
شهرستان گرمسار ، بخش آرادان ، در منطقه کوهستانی واقع شده ، شامل آبادیهای چهارطاق ، رامه پایین ، رامه بالا ، وجود رودخانه دائمی با چشم اندازهای زیبا ، چشمه سارهای متعدد ، باغات و کوچه باغهای مفرح

روستای ملاده
شهرستان سمنان ، بخش سرخه ، همجوار آرامگاه شیخ علا الدوله سمنانی ، وجود جاذبه های تاریخی فرهنگی سایر روستاها

روستاي دروار
روستاي دروار در انتهاي غربي شهرستان دامغان و در فاصله 45 کيلومتري شهرستان دامغان قرار گرفته است .جمعيت ثابت روستا حدود 1200 نفر و در فصل تابستان تا 2 برابر افزايش مي يابد نشانه هاي باستاني حاکي از ديرينگي اين روستا است. معبد چهل دختر ، گورستان زردشتي رمه (زرتشتي رومه) و حمام قديمي آن و کانال زير زميني دريان که آب شهر صد دروازه را تأمين مي کرده نشانه هاي بازمانده از تمدن قبل از اسلام در دروار است . روستاي دروار در زمان اشکانيان به عنوان دروازه خزر و شکارگاه فرمانروايان اشکاني مستقر در صد دروازه يا هکاتم پليس بوده است . وجود بقاياي قلعه هاي اسماعيلي در منطقه گيو و ديوارهاي سنگي ستبر در ارتفاعات حوالي روستا بعد از اسلام است . تنگه گيو ، شمشير بر، منسوب به رست يا به زعم برخي امام علي (ع) ، چاه ديو و ... بازمانده تفکر اساطيري کهن در اين روستا است . در دوره آزار و تبعيد علويان ، منطقه پناهگاهي براي آنان بوده است . مزار آنان اکنون در منطقه به امامزاده شناخته مي شوند . آب و هواي روستا معتدل و کوهستاني است که باعث سرسبزي و طراوت دشتها و ارتفاعات حوالي شده است و تنوع زيست زيست محيطي ناشي از آن بسيار زيباست . وجود يوزپلنگ آسيايي در اين منطقه و شکارگاههاي وزرم و کوشک و آرسک در کوپايه هاي نيمه کوهستاني را در خود جاي داده است . چشمه آب قل قلو انگورستاني که آب کشاورزي را تأمين مي کند آرام بخش روح مسافرن و اهالي در تابستان است . خانه هاي محکم روستا نشان از معماري اصيل رايج روستا در گذشته هاي دور و نزديک است . دالان سبز که تا روستا هاي هم جوار ادامه دارد با موسيقي جاري آب و درختان چنار بسيار کهنسال نشان از توجه بيش از حد اهالي به فضاي سبز بوده است . آسيابهاي بادي و آبي متعدد تنوع نان هاي محلي و صنايع دستي ظريف و زيباي روستا براي ساکنان آن مايه مباهات و براي هر بيننده جالب و براي مسافران بهترين ره آورد سفر است . غار گيو تنگه ، معدنهاي کهنسال ، آب چک معادن قديمي و فرآوري سرب و زغال سنگ از ديدنيهاي طبيعي روستا است .

روستای تزره (طزره) (تجر)
این دهکده در امتداد همان دره است که نادر شاه با اشرف افغان جنگیده و او را شکست داده است .223 نفر جمعیت و یک دبستان بنام ده دارد . از آبادی کنونی مهماندوست به طرف شمال سه فرسخ فاصله دارد و از مهماندوست تا طزره دره ای است که از آن آب جاری است . وقتی از دره خارج و به طرف جلگه سرازیر می شود . در آنجا تشکیل نهری داده به اراضی زراعتی مهماندوست می رسد. نزدیک به طزره در گوشه جنوب شرقی تپه ای است و بر آن گنبدی . اين تپه مستطيل و روي آن مسطح و چه طرف آن دره است . طولش از محل گنبد مذکور که به امامزاده اسماعيل معروف است تا آبادي طزره قريب سه کيلومتر و عرض آن به تفاوت جائي 200 و جائي 300 متر و در زير گنبد حرمي و قبري از سنگ و گچ است که روپوش از پارچه سبز و سياه داردامامزاده اسماعيل در جلو بقعه صحن کوچکي دارد با ديوارهاي گلي و ايواني و يک اطاق و حوضچه اي که از آب باران پر مي شود . به فاصله 500 متري امامزاده قلعه خرابه اي است مربع که هر ضلع آن 200 متر طول دارد . ديوار آن از تخته سنگهائي با ارتفاع پنج متر با شن و ماسه ساخته شده و هشت برج داشته است . قاعده ديوار قلعه دومتر است و هنوز اغلب بر پاست . زمين داخل قلعه ناهموار و داراي پستي و بلندي ها است . کمي از قلعه مسجد کوچک نوسازي و به فاصله اي هم از مسجد ايوان کوچکي به ديوار غربي آن دوسنگ يکي از نوع سنگهاي معمولي کوهي است مانند تخته سنگهائي که ديوار قلعه از آن ساخته شده به رنگ قهوه اي روشن و روي آن کنده شده و نصب است .

روستای کلاته رودبار
روستای کلاته رودبار مرکز دهستان رودبار از بخش مرکزی شهرستان دامغان است . این روستا 42 کیلومتر از شهر دامغان فاصله دارد و از طریق راههای ارتباطی آسفالته با استان مازندران مرتبط است . ارتفاع روستا از سطح دریا 2200 متر است . روستای کلاته رودبار در دامنه کوهستان البرز واقع شده و آب و هوای آن نیز از ویژگی های کوهستانی برخوردار است . زمستان های سرد و تابستان های معتدل باعث شده تا این روستا و ییلاق آن به یکی از زیباترین روستا های استان سمنان تبدیل گردد . روستای کلاته رودبار در مرکز جغرافیایی جاذبه های گردشگری طبیعی و غیر طبیعی منطقه مانند چشمه علی در جنوب غربی روستا محل ییلاق دامداران در شمال غربی مناظر زیبایی آبرندان در جنوب شرق قلعه مهرنگار در جنوب سد شهید شاهچراغی در جنوب قلعه پنجم و سبز گنبد در جنوب غرب و سایر مناظر دیدنی و طبیعی در نمکه و تویه واقع شده است . قرار گیری روستای کلاته رودبار در ادامه مسیر دامغان به چشمه علی باعث شده که این مسیر به یک محور گردشگری استانی تبدیل گردد .

روستای فرومد
هر چند روستای فرومد به دلیل قدمت زیاد و دارا بودن اماکن تاریخی نظیر تپه شارستان ، قلعه ،کوشک ، مسجد جامع دوره سلجوقی ، امامزاده و مقبره ابن یمین فریومدی شاعر معروف قرن هشتم ، واجد ویژگی میراث فرهنگی و تاریخی است ، اما قابلیت های گردشگری طبیعت و زیبایی معماری آن نیز مورد توجه است .

روستای رامه
این روستا در 50 کیلومتری شمال شهرستان گرمسار واقع گردیده است . با عنایت به قرار گرفتن در مجموعه یاد شده در حوزه دشت و کوهستان و برخورداری از توانمندیهای طبیعی از جمله آبشار های طبیعی ومعدنی و خواص درمانی و نیز پوشش گیاهی و دارویی و جانوری بسیار با ارزش و همچنین آثار تاریخی متمدن دارای قابلیت های بسیار خوبی جهت جذب گردشگر می باشد . با توجه به اینکه منطقه خوش آبرود تحت حوزه استحفاظی گرمسار دارای قابلیت های بی نظیری از لحاظ فرهنگی و گردشگری در سطح استان و شهرستان می باشد و نیز با وجود مرتفع ترین آبشار طبیعی استان با نام آبشار نبی علی شوبار و زاغه هایی با قدمت 700 ساله که اهمیت ویژه ای دارد . قابلیت های گردشگری و چشم اندازهای طبیعی منطقه رامه عبارتند از وجود مرتفع ترین آبشار استان سمنان که بومیان اطراف منطقه بدان آبشار نبی علی گویند ، آبریز های متعدد و نمای زیبای گل سنگ ها ، قندیل ها در پایین دست و تپه ماهور ها در فوق همراه با روئیت حیات وحش ، چشمه های جوشان و زلال آب شرین در کنار رود ، وجود درختان وحشی در سراشیبی صخره ها کوهها بخصوص بنه یا پسته وحشی ، رویش انواع درختچه ها و گیاهان کوهی در تجمعی جامع و چشم نواز مانند گون ، باریجه ، زرشک ، گز ، آویشن ، مورد ، تنگز و ... ، آثار قرن ها فرسایش آب بر پیکره آهکی رودخانه و زیباترین اشکال تراشیده شده و مسقف شدن دره نزدیک به آبشار با سنگ عظیم الجثه .

دره پیر خوشدر
این دره در 5/1 کیلومتری شمال روستا واقع شده و مسیر روستا تا چشمه یک محور گردشگری زیبا و مفرح با مناظر بدیع و مسیر حرکت آب است.

تنگه زندان
تنگه زندان از جمله جاذبه های بی بدیل و نمونه کوهستان شمالی شهرستان دامغان است که در طی سال گردشگران و طبیعت دوستان فراوانی را به سوی دیدنی های بی شمار خود جذب می کند . این تنگه در 17 کیلومتری شرق شهر دیباج واقع شده است و دسترسی به آن آسان است جهت اصلی این تنگه رویایی و خیال انگیز جنوبی و شمالی می باشد و در دامنه های جنوبی کوه سترگ کهکشان واقع شده است . تنگه دارای دیوارهای صخره ای و سنگی مرتفعی است که بسیار جذاب و سحر انگیز است . آب بسیار خنک و گوارائی در مسیر تنگه جریان دارد وجود این آب و فراز و نشیب تنگه زمینه ایجاد آبشارک و آبشار زیبایی را فراهم آورده است که بر جذابیت های بی شماره تنگه افزوده است . در بهار و تابستان مسیر تنگه و بیرون آن همه جا مثحون ار علفزارهای سر سبز و گیاهان معطر و رنگا رنگ کوهستانی است که بی تردید از دیدن آن همه تنوع و بوهای شامه نواز خیره و مسحور می شوید . از این تنگه بعنوان بازداشتگاه مخالفان فرقه اسماعیلیه مورد استفاده قرار می گرفته است از زیبایی و تناسب خاصی برخوردار است .

شهر سمنان ۷ محله معروف قدیمی دارد به‌نام‌های اسفنجان (اسپنژان)، لتیبار، شاهجو، ناسار، زاوغان، کوشمغان و کدیور. این شهر علاوه بر زیبایی‌های طبیعی با سابقه تاریخی چند هزار ساله به دلیل واقع شدن در گذر حوادث ناشی از لشکرکشی‌ها و مهاجرت‌های بین شرق و غرب و مهم تر از همه داشتن تاریخ تمدن دیرینه دارای آثار باستانی متعدد دیدنی مربوط به دوره‌های مختلف تاریخ است که مبین قدمت کهن آن است

•مسجد جامع سمنان
•منار سلجوقی مسجد جامع
•مسجد امام سمنان(مسجد شاه یا سلطانی)
•آرامگاه شیخ علا الدوله سمنانی
•گرمابه پهنه سمنان
•دروازه ارگ سمنان
•بازار سمنان
•بازار شیخ علا الدوله
•قلعه‌های سارو
•قلعهٔ پاچنار
•برج چهل‌دختران
•قلعه کوشمغان
•دژچرمینه
•قلعه کهن‌دژ
•قلعه زاوغان
•آرامگاه پیر نجم‌الدین
•کاروانسرای سنگی آهوان (مربوط به قرن پنجم هجری)
•کاروانسراهای شاه عباسی (صفویه)

از جمله مهم‌ترین بناهای باستانی شهر سمنان است. علاوه بر اینها می‌توان به آب انبارها، قنات‌هایی با معماری منحصر به فرد و بافت قدیم سمنان نیز اشاره کرد.

بناهای تاریخی

خانه صدیق
خانه صدیق در خیابان 12 فروردین میدان امام در جوار مجموعه لطفی ها در مرکز شهر دامغان قرار دارد و متعلق به دوره قاجاریه است. این خانه تاریخی به صورت دو اشکوبه است و اتاق های اصلی آن در ضلع شمالی این ساختمان قرار گرفته که دارای یک بادگیر نیز می باشد. پوشش این خانه از نوع آسمانه تخت است که بر روی دیوار باربر استوار می باشد. خانه تاریخی صدیق همچنین دارای ایوانی در جلوی اتاق ها بوده که سقف آن توسط چهار ستون استوار گردیده است. تزیینات این خانه تاریخی شامل آجر کاری نمای دیوار طبقه همکف و گچبری های داخل اتاق ها و درهای ارسی است که البته درهای جوبی رنگ آمیزی شده که زیبایی اولیه خود را از دست داده اند. دیوار اتاق ها نیز رنگ آمیزی شده است. ساختمان به علت سکونت در سال های اخیر الحاقات زیادی به خود گرفته است. از ویژگی های بارز این خانه اتصال به حمام مجموعه است.

خانه یغماییان
شاید کمتر شاهرودی باشد که تا به حال از تنها خانه بادگیردار شاهرود که به سبک معماری یزدی ساخته شده دیدن کرده و یا اندک اطلاعی از آن داشته باشد. این خانه که بجای مانده از خانه های زیبای شاهرود قدیم است در خیابان تهران ، خیابان ۸ شهریور (بهرام) واقع شده و در اوایل دوره پهلوی به سال ۱۳۰۴ه. ش بدست استاد مهدی حیدریان ساخته شده است. این بنا به لحاظ مشخصه های معماری سنتی در سطح شهرستان بی نظیر است. فرم پلان بصورت حیاط مرکزی بوده ورودی خانه در قسمت جنوبی با یک راهرو (دالان) به حیاط مرتبط است. بالاخانه که روی دالان قرار دارد و دسترسی به آن بایک پله مارپیچ از دالان امکان پذیر است. در قسمت ضلع غربی حیاط، بادگیر وحوضخانه واتاق های مهمان، ایوان و آب انبار قرار دارد. درضلع شمالی ، اتاق های زمستانه قرار داردکه حداکثر نور و انرژی خورشید را در زمستان دریافت می کنند و نیزاتاق های تابستانه و سرداب (زیرزمین) درضلع جنوبی قرار دارندکه حداقل دریافت انرژی در تابستان را دارند. همچنین در ضلع شرقی اتاق های کم اهمیت (انباری) واقع شده اند. این خانه دارای تزیینات آجری در قسمت ورودی و ازاره بنا می باشد. نمای ساختمان گچ کاری شده و دارای قوسهای نیم دایره زیبایی با درهای چوبی می باشد. این بنا در سال های گذشته توسط اداره میراث فرهنگی وقت خریداری ، مرمت و به شماره ۴۰۲۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

خانه ابراهیم زاده
خانه تاریخی ابراهیم زاده در میدان فرهنگ یکی از محله های قدیمی دامغان که به محله امام معروف است ، قرار دارد و معماری آن حاکی از تعلق این بنای تاریخی به اواخر دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلوی است. خانه تاریخی ابراهیم زاده دارای سر در ورودی زیبا و مرتفعی است. برای ورود به خانه بادی از یک هشتی گذشت که از داخل هشتی دو در ورودی قرار دارد. یکی از درها متعلق به خانه ابراهیم زاده و دیگری متعلق به خانه همجوار می باشد که هر دو از قدمت تاریخی برخوردارند. خانه ابراهیم زاده در تملک سازمان میراث فرهنگی است. خانه مجاور این بنا شخصی است که با خریداری آن امکان گسترش فضاهای خانه ابراهیم زاده فراهم می آید. این بنا در قسمت شمالی دو اشکوبه بوده و دارای دو بالاخانه است. در ضلع شرقی این بنا مطبخ و فضاهای خدماتی قرار دارد. پوشش این ساختمان ترکیبی از پوشش گنبدی و آسمانه تخت می باشد. عمده تزیینات این خانه آجر کاری در ازاره دیوارها و قسمت هایی از نما است. نمای اصلی ساختمان دارای اندود کاهگل با دم گیری گچی است. داخل اتاق ها نیز با رف و طاقچه هایی به صورتی ساده تزیین شده است. در ضمن قوس به کار رفته در این بنا از نوع قوس تیزه دار بوده است.

خانه باقري
در ضلع غربي ميدان امام ساختماني وجود دارد که يکي از خانه هاي زيباي گرمسار مي باشد. اين خانه به صورت خانه باغ در دو طبقه با تزئينات فراوان ساخته شده است. شالوده بنا از خشت خام و نماي آن با آجرهاي نامنظم به اشکال مختلف تزئين شده است. اين ساختمان در دو طبقه و طبقه اول توسط پنج پله به اشکوب اول هدايت مي شود. طبقه دوم اين بنا که سقف آن با تيرهاي چوبي و کاهگل پوشانده شده است که بازسازي شده است. قبل از اينکه به بيوگرافي کامل اين ساختمان پرداخته شود اشاراتي به چگونگي ساخت و محل ساخت آن مي پردازيم. ساختمان مورد نظر که درگذشته در وسط يک باغ مشجر قرار داشته است به طول و عرض300 × 280 متر مربع بوده است که ساختمان مورد نظر در قسمت ضلع شمال شرقي قرار دارد. اطراف آن ديوار بلندي با چينه و گل به ارتفاع 10/3 متر به صورت ديوار معروف شتري (کوهاني ) که بقاياي آن در محوطه شمالي مشهود است. در وسط باغ يک ساختمان متروکه وجود دارد و همچنين درخت کاج که به علت تفکيک نمودن زمينهاي مجاور توسط شهرداري و مالک به فروش رفته است. ولي با توجه به اينکه اثر مذکور (ساختمان فعلي) يکي از بناهاي با ارزش اين شهرستان مي باشد ، توسط سازمان ميراث فرهنگي اقدام به نگهداري و تصرف آن نموده است که در حال حاضر محل فعلي اداره ميراث فرهنگي شهرستان گرمسار مي باشد. اين ساختمان در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده است. طبقه دوم که داراي يک درب ورودي از قسمت شرق داخل کوچه محل رفت و آمد بوده است به صورت پله هاي 30 سانتي مشرف مي شود. شالوده بنا از خشت خام و سردرگاه اطراف دربها و پنجره ها از چوب بلند به جاي تيرآهني استفاده شده است ولي نماي آن با آجر خطائي تزئين شده است. قطر ديوار در طبقه دوم 100 سانتي متر ولي داخل آن به علت گردش هوا کاملاً باز است پس بنابر اين مي توان گفت که کل ديوارهاي طبقه دوم به جز محل الحاق ستونهاي آن تو خالي مي باشد. طبقه دوم داراي يک هال بزرگ و داراي چهار اطاق 4 × 3 که متصل به هال مي باشد و همچنين درب شمالي ورودي به طبقه دوم و يک پله به ارتفاع 40 سانتيمتر ايجاد شده است که بيشتر در تابستانها از آن استفاده مي شود. به علت موقعيت جغرافيايي بنا طوري ساخته شده است که داراي پنجره هاي متعدد مي باشد که در تابستان يا ديگر فصول سال از هر طرف مي توان استفاده کرد. طبقه اول با وارد شدن از درب شمالي با ايجاد فضايي به دو راهرو به حال وارد شده و در آنجا به اطاق 4 × 3 شرقي و4 × 3 غربي متصل مي باشد به طوري که فرم معماري از نوع اطاق با طبقه دوم فرقي نمي کند. ولي از نوع ساخت بنا و مصالح بکار رفته در طبقه اول با آجرهاي خطائي و بند کشي با گچ خاک مشاهده مي شود. داخل حال بزرگ و اطاقهاي ديگري با آجرهاي تراشيده شده کاربندي تزئين شده بچشم مي خورد و در قسمت غرب داخل اطاق يک اطاق سفيد کرده معمولي وجود دارد که به علت تخريب آن توسط مالک با تير آهني پوشش داده شده است. در طبقه دوم در کنار اطاقهاي دو و یک بادگير ديده مي شود که به جهت تهويه هوا تعبيه شده است.محوطه آن داري يک حوض قديمي مي باشد که توسط مالکان سيمان کاري شده است و کف آن توسط آجرهاي خطائي 15× 15 با گل آهک فرش شده است. در قسمت غرب آن ديوار قديمي وجود دارد که با بررسي هاي بعمل آمده مشاهده شده است که حمام خزانه بوده که داراي يک مخزن آب گرم و يک مخزن آب سرد و همچنين داراي يک کوره جهت گرم کردن آب از آن استفاده مي شده است که اين بنا در حال حاضر توسط ميراث فرهنگي و گردشگري در حال بازسازي و تعميرات مي باشد.

خانه میررحیمی
این بنا در محله بالا محله دامغان قرار دارد درب ورودی آن روبروی خیابان خندق قرار دارد دارای حیاط وسیع با یک درخت توت قدیمی است. پنجره های این ساختمان و ورودی آن در طرف شرق واقع شده شامل دو ورودی با طاق هلالی قمی است یک ردیف پنجره بر روی ورودیها در قسمت بالا به صورت سرتاسری زده شده که دارای طاق جناغی تند است. یکی از ورودیها که در سمت جنوب شرقی واقع شده به آشپزخانه و اطاق تالار مانند راه می یابد و یک ورودی نیز در قسمت شمال شرقی است که به وسیله یک پاگرد به اطاق و از آنجا به اطاق تالار مانند و اطاق پشت سر اطاق اولی راه پیدا می کند. اطاق اولی دارای طاقچه هایی در زیر سقف است که ساده و بدون تزئینات است. اطاق پشت آن هم دارای چنین طاقچه هایی می باشد. اما دارای تزئینات گچبری است. زیباترین قسمت این خانه اطاق تالار مانند آن است که پلان آن به شکل چلیپا می باشد و تمامی طاقچه ها و طاقنماها دارای تزئینات گچی بسیار زیباست که شامل گل و گیاه – پرندگان و حیوانات و همینطور نقوش هندسی است. علاوه بر آن سقف وسط اطاق و سقف سمت شرق و غرب اطاقی که کمی پایین تر از سطح سقف وسط اطاق قرار گرفته همگی دارای گچبری می باشد به شکل و طرح قالی. در دو گوشه سمت شرق این اطاق دو درب قرار دارد که یکی به صورت کمد استفاده می شود دیگری راه پله ای دارد که به طبقه دوم اطاق پشت اطاق اولی راه می یابد و اکنون به صورت انباری مورد استفاده است. این اطاق تالار مانند دارای دو درب درقسمت شمال و جنوب است که یکی به اطاق اولی و دیگری به آشپزخانه راه دارد. این خانه دارای مجموعه وسیعی بوده که اکنون قسمت اعظم آن به صورت ساختمانهای جدید بنا شده و فقط این قسمت باقی مانده است.

بنای آغا محمد خانی
در مقابل استخر دوم واقع و به صورت دو طبقه ساخته شده است. در این بنا طاقنماهای زیبای جناغی و تزئینات مقرنس کاری آجری به چشم می خورد. بخشی از ایواتها و راهروهای آنها با گچ پوشیده شده است. مصالح بکار رفته در این ساختمان از خشت بوده که بعدها با آجر مرمت گردیده است.

بنای فتحعلی شاهي
در داخل استخری که آب چشمه علی پس از گذشتن از دل سنگ ها وارد آن می شود ، ساختمان دو طبقه ای با پلان تقریباً مستطیل و در دونما ساخته شده است که به آن ساختمان فتحعلی شاهی می گویند. نمای شمالی دارای دو ستون زیبا با پوشش چوب است. بنا دارای درها و پنجره های متعدد به خارج می باشد که به جهت متنعم شدن هر چه بیشتر از فضای دل انگیزبیرون ساخته شده است. به دلیل قرار گرفتن این بنا در داخل آب از ملات ساروج که از استحکام مناسبی برخوردار است ، استفاده شده است. منطقه چشمه علی دامغان در شمال شهر دامغان و حدود 30 کیلومتری این شهر و در بین روستاهای آستانه و کلاته رودبار واقع گردیده است.

خانه ابراهیمی
این خانه در ابتدای محله امام و روبروی کتابخانه عمومی شماره یک اداره ارشاد قرارگرفته است. ورودی آن به صورت سه طاق هلالی است که وسطی بزرگتر از دو طاق طرفین می باشدوفاقد درب است. پس از آن هشتی قرار دارد که در دو ضلع انتهای هشتی دو درب وجود دارد. این خانه به شکل اندرونی و بیرونی ساخته شده است که یکی از دربها به اندرونی و دیگری به بیرونی راه می یابد. ابتدا قسمت بیرونی آن که شامل یک بادگیر قدیمی می باشد. بعد از درب داخل هشتی وارد راهرو می شود و به وسیله دوپله در داخل حیاط راه می یابد درسمت راست راهرو دو اطاق که یکی کوچک و دیگری بزرگ است و دارای پله می باشد ، قرار دارد. در زیر اطاق بزرگ آب انبار قرار دارد. در سمت چپ راهرو داخل حیاط اطاقی قرار دارد که جهت آشپزی استفاده می شود و آشپزخانه است. یک عدد بادگیر نیز دارد که در اطاق بزرگ محل آن تعبیه شده است. قسمت بیرونی آن که به وسیله دربی از داخل هشتی به حیاط راه پیدا می کند. در کنار درب ورودی آب انباری بوده که فعلاً مسدود است. در قسمت شمال حیاط اطاقهایی قرار دارد که اطاق وسطی دارای سقف گنبدی است. این اطاق به وسیله دو راهروی جنبین آن راه پیدا می کند یعنی از طرف حیاط به وسیله پله به راهرو و در قسمت راهرو دو درب وجود دارد. درب سمت راست به اطاق کناری و درب سمت چپ به اطاق وسطی راه دارد و راهروی دومی نیز به وسیله پله از حیاط وارد راهرو می شود و یک درب در طرف راست که به اطاق وسطی راه دارد و درب سمت چپ به اطاق کناری این دو اطاق از لحاظ ارتفاع کمتر از اطاق وسطی است یعنی از حیاط برای ورود به اطاقهای اطراف اطاق وسطی توسط پله راه دارد این دو اطاق دارای سقف مسطح و دو اطاق دیگر بر روی این اطاقها ساخته شده و این دو اطاق را به صورت دو طبقه در آورده است. راه ورود به اطاقها طبقه بالا توسط راه پله انتهای راهروها امکان پذیر است. در زیر اطاق وسطی نیز زیر زمین قرار دارد. داخل اطاق وسطی دارای طاقچه هایی گچبری شده است که کلاً قسمتی از آنها با گل پوشیده شده است.

خانه لطفي
اين بنا شامل قسمتهاي مختلفي مي باشد که عبارتند از حياط بيروني ، اندروني ، حياط پشت حياط اندروني ، خانه مستخدمين و اصطبل که هرکدام شامل بخشهايي است. قسمت ورودي حياط بيروني از طرف بالا محله است که در انتهاي ديوار داراي تزئينات آجري بوده و بر روي ديوارهاي طرفين درب ورودي طاقنماهاي تزئيني ايجاد شده است. در دو طرف درب ورودي به صورت دو طاقنما که بالاي آنها دو طاقچه مانند مربع شکل است ايجاد شده و در طاقنماي وسطي که وسيعتر است درب ورودي قرار گرفته است. در پشت درب ورودي هشتي واقع شده که داراي طاقنماهايي با طاق گهوارهاي است که در يکي از اين طاقنماها راهرو به طرف حياط مي رود و به وسيله دو پله وارد حياط مي شود. در سمت چپ راهروي ورودي اطاقي قرار دارد که پنجره اي به حياط باز مي شود. در قسمت ورودي راهرو از سمت حياط در جنب آن طاقنمايي قرار دارد و بعد از آن اطاق ديگري ايجاد شده است. از همان اطاق که در قسمت راهرو است دربي به خانه صديق باز مي شده که فعلاً مسدود است. سپس حياط واقع شده که شامل درختان و حوضي در وسط است. در سمت روبرو ورودي ساختمان دو طبقه ساخته شده که طبقه اول آن زير زمين و طبقه دوم آن که توسط پنج پله به آن راه مي يابد شامل ايوان که چهار ستون گچي با سر ستونهاي گچبري شده زيبا دارد که اطاق وسطي وسيعتر و بنام پنج دري خوانده مي شود. از طريق زير زمين حياط اندروني به حياطهاي ديگر راه پيدا مي کند. به اين صورت که ابتدا به محل مستخدمين سپس از طريق هشتي بخش اندروني به حياط اندروني راه مي يابد. حياط اندروني که خود شامل درب ورودي جداگانه هشتي راهروي ورودي که به وسيله دو پله به حياط راه مي يابد ، مي باشد. اين بخش نيز در قسمت اصلي که به وسيله سه پله به آن راه پيدا مي کند شامل ايوان که دو ستون گچي با سرستونهاي گچبري شده است. در انتهاي ايوان سه اطاق قرار دارد که از يکي از اطاقها به صورت آشپزخنه استفاده مي شده ، خانه هاي حياط اندروني نيز به صورت دو طبقه ساخته شده که طبقه اول زير زميني است. در طرف سمت راست ايوان نيز اطاقهائي قرار دارد که به وسيله سه پله از حياط به اين اطاقهاراه پيدا مي کند. در پشت ديوار قسمت ورودي حياط اندروني ديگري قرار دارد که شامل حياط آب انبار ، و يک اطاق که به وسيله سه پله از حياط به آن راه پيدا مي کند و باز در کنار اين حياط اندروني محلي جهت اسکان مستخدمين است که خود شامل اطاق و حياط است و همانطورکه قبلاً گفته شده از محل مستخدمين به حياط بيروني به وسيله راهروي زيرزميني راه پيدا مي کند و براي ارتباط با حياط اندروني و حياط اندروني ديگر بوسيله دربي که در هشتي حياط اندروني قرار دارد ، انجام مي گيرد. در کنار حياط اندروني اصلي اصطبل قرار دارد جهت بستن اسبها که داراي سقف گنبدي به صورت شش گنبد کوچک است. بناي فوق مربوط به شجاع لشکر که در دوره قاجاريه حاکم دامغان بوده است ، مي باشد و هم اکنون به عنوان اداره ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري دامغان مورد استفاده قرار گرفته است.

خانه ابراهيم خان (کاخ ملاده)
اين بنا که به شکارگاه ملاده نيز معروف است در روستاي ملاده و 55 کيلومتري شمال شرقي سمنان و درمکاني بسيار خوش آب و هوا قرار دارد. اين خانه در يک باغ مصفا ساخته شده و ساختمان قراولخانه يا عمارت کلاه فرهنگي درگوشه ديگري از باغ قرار گرفته است.

عمارت و باغ امير
يکي از بناهاي زيباي شهر سمنان عمارت باغ امير مي باشد که در محله باغ فردوس ، خيابان ميرزا بزرگ شيرازي ، کوچه باغ امير واقع است. اين بنا در شمال شهر تقريباً در زمان ساخت خارج از شهر سمنان ساخته شده است بطوريکه خانه بر بلنداي سردر ورودي باغي مصفا و با چشم انداز کارخانه ريسمان ريسي بنا گرديده است. اين بنا داراي داراي دو نما يکي رو به غرب و ورودي مجموعه و ديگري رو به شرق و رو به باغ است. در تزئينات نما از کاشي هفت رنگ استفاده شده است. در کنار اين سردر يک خانه اعياني با دو ايوان رو به جنوب و غرب وجود دارد. در نماي اين بنا در روي ايوانها ستونهايي گچي با تزئينات جالبي به چشم مي خورد که اين ستونها در داخل چوبي هستند تا سازه سقف را نگه دارند و تزئينات گچي روي آن به نما جلوه و زيبائي خاصي بخشيده است. لازم به ذکر است که متأسفانه باغ اين بنا به کلي نابود شده و بجز درختان حياط جنوبي چيزي باقي نمانده است. اين بنا در دي ماه سال 1377 به شماره 2143 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

خانه رجبي (برج بادگير)
اين بنا متعلق به اواسط قاجار مي باشد و در قسمت جنوبي سمنان در محله اسفنجان و در نبش ميدان ابوذر (پاچنار) واقع است. بنا متعلق به خانواده رجبي (کلانتر وقت سمنان ) بوده است. بنا داراي يک حياط مرکزي و باغچه و فضاهايي به شرح ذيل مي باشد. يک راهرو طولاني که از هشتي به حياط متصل است. اتاق هاي تابستاني داراي بادگير و رو به شمال است. اتاق هاي زمستاني رو به غرب و در دو طبقه و با ارتفاع کم تا زودتر گرم شوند (اين قسمت حدود 70 % تخريب گرديده است ). اتاق هاي شمالي و رو به جنوب که در زمستان مورد استفاده قرار مي گرفته است و اتاق هاي رو به شرق که در غرب بنا واقع است که در بهار و پاييز استفاده مي شده است. از نظر تزئينات و فرم بنا قسمت جنوبي و شرقي و غربي از موقعيت برتري برخوردار است و نماي قسمت شمال بنا ساده تر مي باشد. اين بنا داراي يک بادگير بلند و منحصربفرد در روي قسمت جنوبي است که از روي سقف قسمت تابستان نشين بيرون آمده است. اين بنا در تاريخ 12/9/1375 به شماره 1787 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

خانه محمديه (تدين)
يکي از خانه هاي قديمي مربوط به اواسط قاجار که در شهر سمنان ساخته شده است و از يک حياط بيروني و يک حياط اندروني و مطبخ و غيره تشکيل يافته است. ساختمان بيروني داراي دو ورودي يکي از کوچه شمالي و ديگري از راهروي اصلي بنا منشعب مي گردد و داراي دو اطاق بزرگ اصلي و دواطاق تقريباً فرعي در دو ضلع غرب و شرق ساخته شده است. اين بنا داراي زيرزمين مناسبي است که در نوع خود از زيبايي خاصي برخوردار است. زيرزمين اين بنا با طاق قوسي سنتي و پنجره هاي مشبک ساخته شده است و در اطاقهاي اصلي داراي سقف مطبخ و قاب بندي چوبي مي باشد. ساختمان اندروني نیز از يک راهرو طويل که بازديد کننده را به حياط مرکزي هدايت مي نمايد و در حياط بيروني در وسط راهرو و رو به شمال است و انتهاي اين راهرو با يک زاويه 90 درجه و حرکت متقابل بدون ديد و منظر از بيرون بداخل حياط و اصل و در حياط مرکز يک مهمانخانه و شش اطاق کوچک (خواب) در دو طبقه براي استفاده زمستاني در ضلع شمالي بنا و دو اطاق فرعي زمستاني در ضلع شرقي حياط (رو به غرب و آفتاب گير) و دو اطاق رو به شرق در ضلع غرب براي استفاده در بهار و پاييز و يک مهمانخانه بزرگ زيرزميني ، حوضخانه و دو اطاق و... مطبخ در ضلع جنوبي و رو به شمال ساخته شده است ، اين قسمت حوضخانه و بادگير بزرگي دارد. اين بنا در تاريخ 12/9/1375 به شماره 1786 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

عطاردي
پس از عبور از کوچه های تنگ و پر پیچ و خم قدیمی ترین محله شاهرود یعنی شبدری که بوی صفا و سادگی و گاه آش ها و نان های سنتی که دیر زمانی است دیگر از سفره های خانه های ما شاهرودی ها رخت بر بسته همچنان به مشام می رسد ، به خانه عطاردی ها می رسیم که در مجاورت باروی قدیم شهر در ابتدای کوچه رزازان واقع شده ، خانه ای زیبا که روزگاری نچندان دور شاهد جریان زندگی چندین خانوار در کمال صحت و آرامش در کنار هم بوده که این روزها کمتر شاهد چنین اشتراکات قومی و اجتماعی هستیم. مساحت خانه تاریخی عطاردي۵۴۰ مترمربع و شامل دو بخش اندرونی و بیرونی است. فضاهای خانه شامل سردرب ورودی ، دالان ، انباری ، بالاخانه ، حیاط بیرونی ، اتاق های میهمان ، حیاط اندرونی ، اتاق های نشیمن ، مطبخ ، آب انبار ، تنورخانه وسرویس بهداشتی می باشد. شالوده بنا از خشت خام و پوشش سقف چوب پوش است. این خانه دارای ورودی ساده بوده که با یک دالان نسبتاً طولانی وارد حیاط کوچک ساختمان می شود. این خانه دارای تزییناتی بسیار ساده بوده و فقط دارای نماسازی به وسیله اندود کاهگل با دم گیری گچی می باشد. این بنا در سال1381 و به شماره ۷۶۲۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و هم اکنون در حال مرمت است.

طاهریان
يکي از جاذبه هاي ديدني شهر سمنان وجود خانه هاي قديمي آن با قدمت بيش از 100 سال است. اين بناهاي تاریخی به علت رونق تجارت در شهر سمنان به ويژه در دوران قاجار محله هاي جديد در این شهر شکل گرفته اند که در آن افراد متمکن خانه هايي زيبا و ديدني احداث کردند که در حال حاضر اين خانه ها به مجموعه اي از خانه هاي تاريخي شهر بدل شده و نماد معماري دوران قاجار محسوب مي شود. یکی از این خانه های تاریخی بسیار زیبا ، خانه طاهریان است. این خانه تاریخی در خیابان ابوذر وکوچه شهید محمد علی مهدوی در فاصله کمی از خانه رجبی قرار گرفته است. خانه طاهریان که متعلق به دوره قاجاریه بوده و قسمت اعظم آن مرمت شده در تملک سازمان میراث فرهنگی است. این خانه دارای ورودی بسیار زیبایی است که با یک هشتی کوچک و چند پله به حیاط مرکزی راه می یابد. خانه دارای دو حیاط بوده که حیاط اصلی ابتدا و حیاط فرعی در پشت خانه قرار داشته و درگوشه ای از آن مطبخ خانه قرار گرفته است. با توجه به معماری قسمت پشتی خانه مشخص می شود که حیاط نیز فضای سبز یا باغی بوده است. عمده تزیینات این خانه شامل آجر کاری سر در ورودی و نما خانه و گچکاری دیوار ه اتاق ها می باشد. از جمله زیبایی های این خانه می توان به استفاده از قوس های فراوان فضاهای مختلف نام برد. خانه تاریخی طاهریان که به شماره 3109 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.

عمارت دختر ناصرالدين شاه
در بخش اميرآباد دامغان در مقابل قلعه ، عمارتي وجود دارد که نماي ظاهري آن با نقش و نگارهاي آجري تزيين شده است. اهالي منطقه ، اين بنا را به دختر ناصرالدين شاه قاجار نسبت مي‌دهند که زماني به آن جا تبعيد شده بود. نماي اصلي بنا داراي ايوان ورودي و دو ايوان طرفين و ايوان نشمين در بالاي سر در با سقفي چوب نما است.

قصرهاي سياه کوه
در دامنه شمالي ارتفاعات سياه کوه در جنوب گرمسار ، بناهاي متروکي ديده مي‌شوند که بومي ها به آن قصر مي‌گويند. اين مجموعه از قصرهاي شاه عباس ، عين الرشيد و حرمسرا تشکيل شده است. اين قصرها نمايان گر قدرت معماري و عظمت و شکوه گذشته اين ديار بوده و مهم ترين و بزرگترين آن ها قصر شاه عباس نام دارد.

قصر شاه عباس (قصر بهرام)
بزرگترين قصر از ساختمان‌هاي سياه کوه قصر شاه عباس نام دارد که بين عين‌الرشيد و چشمه‌شاه ، بر سر راه قديمي و تاريخي کاروان ‌روي کويري اصفهان – کاشان – خوار (گرمسار) و خراسان قرار گرفته است.

قصر عين‌الرشيد
قصر عين‌الرشيد گرمسار در دو کيلومتري شمال قصر شاه عباسي(قصر بهرام) و در قسمت مياني فاصله درياچه نمک و کوير بزرگ قرار گرفته است.

قصر حرم سرا
در يک کيلومتري جنوب شرقي قصر شاه عباسي يا قصر بهرام در گرمسار يک بناي ديگر صفوي به چشم مي‌خورد که حرم سرا ناميده مي‌شود و ظاهراً در هنگام مسافرت خاندان سلطنتي ، حرم سرا و در ساير مواقع محل سکونت شکارچيان سلطنتي بوده است.

ساختمان دارالحکومه
ساختمان دارالحکومه سمنان يکي از آثاردوران قاجاريه است که در جنوب شهر و در ميدان ابوذر غفاري (پاچنار) واقع شده است. بناي دارالحکومه را به دوره فتحعلي شاه قاجار و پيش از زمان حکومت حاجي بهمن ميرزا بها الدوله پسر فتح علي شاه در سمنان نسبت مي‌دهند. قبل از اين که ساختمان ارگ دولتي سمنان در شمال شهرساخته شود ، دارالحکومه سمنان در جنوب شهر و در همين بنا که امروز به خانه کلانتر معروف است واقع شده بود.

قلعه ها

قلعه امير آباد
در بخش اميرآباد در 25 کيلومتري جنوب دامغان واقع است. اين قلعه کهن و قديمي با برجهاي متعددي که دارد چهره اين بخش را تاريخي کرده است. قلعه مذکور موسوم به تاريخ قلعه نيز مي باشد.

گوهر قلعه
این قلعه از فاصله حدود 5/1 کیلومتری روستا در مسیر ارتباطی کلاته – دامغان بر روی یک تپه واقع شده و از آثار پیش از اسلام است.

قلعه های کوهستانی منصور کوه
دامنه های شمالی شهرستان دامغان ویرانه های دژی دیرینه را در خود قرار داده است که دیدار از آن برای هر کوهنورد و علاقمند به طبیعت و تاریخ ایران شگفت آور و تحسین بر انگیز است باز مانده قلعه ای با دیوار ها و برج باروهای سنگی و آجری و معماری کم نظیر که افسانه های کهن را در جان و دل هر ایرانی زنده می کند. تنها مسیر راحت برای دستیابی به قلعه منصور کوه آن است که 17 کیلومتر مسیر جاده دامغان به چشمه علی را پیموده و سپس هفت کیلومتر جاده خاکی سمت راست را در جهت شمال طی نموده تا به روستای خوش آب و هوایی کوچک که به نام همین کوه و قلعه معروف است برسید. بقایای باقیمانده از قلعه در دامنه کوه و نیز قلعه بسیار بزرگی در بالای کوه قرار دارد و سقف آن ریخته است به حدود 15 متر می رسد که در بدنه های آن سوراخ هایی مانند پنجره تعبیه شده است و از آنجا سربازان و مبارزان می توانستد به منطقه اشراف داشته باشند. معماری اتاقکها که به احتمال قوی به عنوان آب انبار و مخزن مواد غذایی و برجهای دیده بانی و نگهبانی که به اعتقاد عامه مردم محلی به عنوان زندان و بازداشتگاه مخالفان فرقه اسماعيليه مورد استفاده قرار مي گرفته ، از زيبايي خاصي برخوردار است.

دژ گرد کوه
ایران سرزمین پهناوری است و همیشه پل ارتباطی بین شرق و غرب بوده و مورد تاخت و تاز قبایل و فرهنگهای مختلف بوده است پادشاهان و حاکمان ایران سعی بر آن داشتند تا محلی را برای سکونت انتخاب کنند که از گزند حوادث و تاخت و تازها در امان باشند. چنانکه کمتر شهری را در ایران سراغ داریم که استحکامات نداشته باشد و بیشتر این استحکامات به صورت دژ در بلندای شهرها قرار می دادند و خانه ها و محلهای عمومی –بازار- حمام و غیره در اطراف آن ساخته شده است و دور آن حصار یا برجهایی از فواصل مختلف احاطه می کرد و در بیرون حصار خندق قرار داشته و بعد از خندق باغها و کشتزارها آسیابها و بعضی از ده نشینان باز دور این قسمت نیز بارویی(دیوار) می کشیدند. غیر از این استحکامات استحکامات نظامی و زندان و انبار و غیره نیز ساخته می شد که بنام دژ یا قلعه معروف است. این نوع دژها و استحکامات را در سرزمین ایران می توان به دو دسته تقسیم کرد. 1- دژ های جلگه ای2- دژ های کوهستانی که دژ های جلگه ای به شکل مربع یا مستطیل و چهار کنج آن چهار برج مدور ساخته می شده است. دژ های کوهستانی که بر بالای کوههای مرتفع بنا شده اند که محکمترین نوع دژ است که از جمله این دژ ها گردکوه را می توان نام برد که در ذیل به طور مشروح توضیح داده خواهد شد. در ابتدا گردکوه را از لحاظ معماری و ساخت و مصالح آن را بیان می کنیم و سپس تاریخ آن. نمای خارجی دژ گردکوه در اطراف پایه کوهی که دژ بر آن بنا شده مسکون بوده است و شاید بعضی از ارباب و حرف دژنشینان در این قسمت زندگی می کردند و این محوطه دارای حصاری بوده به طول یک فرسخ که هنوز هم آثار آن بر جاست و در خارج این حصار خندقی حفر کرده بودند. بنای داخلی این دژ کوهستانی دارای اطاقهای متعدد و انبارهای برای ذخیره خوارو بار و اسلحه بنا شده است. از لحاظ آب رسانی به قلعه یا همان دژ گردکوه توسط جوی بوده که از چشمه فیخار با ظرافت خاصی به بالای کوه هدایت می کردند. یکی از راههای زود تسلیم شدن در برابر دشمن بستن همین آب یا نرسیدن مواد غذایی به دژ نشینان در هنگام جنگ بوده است. به همین خاطر در گردکوه آب انباری حفر کردند که عظیم ترین آب انبارهایی است که در دژهای کوهستانی ساخته شده است. سلاحهای دژنشینان تیرو کمان و انواع آنها منجنیق و عراده بوده است. چاهای حفر می کردند بیشتر جهت انبار و مرکز ذخیره غلات بوده و بعضی از مواقع به عنوان چاه آب از آن استفاده می کردند. در گردکوه در دل سنگ آخورهایی درست کرده بودند جهت غذا و آب دادن به چارپایان می باشد. تاریخچه گردکوه همین بس که در شاهنامه از آن ذکر شده است که نوشتند اسفندیار پسرش را بر سر حکومت در گرد کوه زندانی می کند. در گرد کوه فرقهای زیادی حکومت می کردند که می توان از آن از حسن صباح. فرقه اسماعیلیه و باطنیون نام برد.

قلاع بدشت
قلاع بدشت در روستاي بدشت – هشت کيلومتري شمال خاوري شهر شاهرود قرار دارد.

قلعه نوخرقان
قلعه نوخرقان یکی دیگر از قلاع تاریخی استان همدان است که در 20 کيلومتري خاور شاهرود قرار گرفته است.

قلعه گبري (کافر قلعه)
قلعه گبري (کافر قلعه) در ارتفاعات مشرف بر گردنه خوش ييلاق شاهرود واقع شده است.

قلعه نک
قلعه نک در دوره قاجاريه ساخته شده و در سه کيلومتري خاور جاده شاهرود – گرگان قرار گرفته است.

قلعه قديمي
قلعه قديمي علي‌آباد از جمله قلاع تاریخی استان همدان است که در 24 کيلومتري شاهرود واقع شده است.

قلعه کهنه
قلعه کهنه در روستاي نوخرقان شاهرود در سمت شمال خاوري مقبره شيخ ابوالحسن خرقاني واقع شده است.

قلعه زيدر
قلعه زيدر از دیگر قلاع تاریخی استان همدان است که در 12 کيلومتري خاور ميامي واقع شده است.

قلعه سه برج
قلعه سه برج در پنج کيلومتري شهر شاهرود و در روستاي ارديان واقع شده است.

دروازه ارگ سمنان
ارگ دولتي سمنان مجموعه اي بزرگ از ابنيه و اماکن مورد نياز اداره شهر بوده است که در زمان حکومت حاجي بهمن ميرزا بها الدوله فرزند فتحعلي شده قاجار بنا گرديده است. عناصر هويت بخش ارگ قديم را اماکني چون تلگرافخانه، قراولخانه، آب انبار، حمام، حسينيه و... تشکيل مي داده است. در داخل ديوارهاي ضخيم ارگ اتاقهايي براي نگهباني در نظر گرفته بودند. در سال 1284 ه. ق زماني که براي نخستين بار ناصرالدين شاه قاجار به قصد زيارت مشهد مقدس از ايالت " کومش " يا " سمنان" گذر مي کند ، به مدت سه روز در ساختمان ارگ دولتي سمنان اقامت مي گزيند. در آن زمان اين ساختمان شامل 12 برج باعمارات و ابنيه بسيار زيبا بود ولي هنوز دروازه هاي شمالي و جنوبي ارگ ساخته نشده بودند ، گويا در همين سفر دستور ساخت دو دروازه به حاکم وقت سمنان داده مي شود. کار ساخت دروازه ها در سال 1302 ه.ق در زمان حکومت" انوشيروان ميرزا ضيا الدوله" فرزند " محمد رحيم ميرزا" پسر دهم عباس ميرزا نايب السلطنه که طي سالهاي 1300 تا 1305 ه. ق حاکم ايالت قومس بوده به اتمام مي رسد. به همين دليل در سفر دوم شاه به مشهد که عکس هاي گويايي از آن باقي مانده تصاوير زيبايي از دروازه هاي شمالي و جنوبي ارگ سمنان ديده مي شود. دروازه شمالي ارگ سمنان تنها بازمانده دارالحکومه قديم شهر است که در زمان رضا شاه به هنگام احداث و تعريض خيابانها و ساخت ابنيه جديد باقي مانده است. از دروازه جنوبي نيز جز نمايي چند از عکسهاي دوره قاجار چيزي به يادگار نمانده است.دروازه ارگ شمالي نیز داراي دو نماي شمالي و جنوبي مي باشد. نماي شمالي داراي دو اتاق در دو طرف و به قرينه يکديگر ، دو راهروي کوچک ، ايوانهايي در جلوي اتاقها و مدخل اصلي که محل عبور و مرور بوده ، مي باشد. نماي اصلي اين قسمت از آجر است و راهروي اصلي با پلان مربع به وسيله فيلپوش ها به گنبد کم خيز منتهي مي گردد. يکي از عناصر جالب توجه نماي شمالي تزئينات کتيبه اي است که به شکل نيم دايره در بالاي مدخل اصلي به خط نستعليق زرد، بر زمينه کاشي هاي لاجوردي نوشته شده است. نماي جنوبي هم از حيث استفاده از تزئينات زيباي کاشيکاري پرکارتر و مفصل تر از نماي شمالي مي باشد. در تزئينات اين نما کاشي هاي هفت رنگ و مناره هاي تزئيني زيبا به چشم مي خورد. استفاده از نقوش هندسي و نقش ونگار اساطيري در اين جبهه، اهميت نماي جنبوي را به عنوان دروازه ورودي شهر بيشتر مي کند. به قرينه کتيبه نيم دايره نماي شمالي، طرح نيم دايره اي بر پيشاني نماي جنوبي کاشيکاري شده که در آن نبرد رستم و ديو سفيد به تصوير کشيده شده است و درست در بالاي مدخل ورودي نقش سربازان قاجاري و تسليحات ايشان کاشي کاري شده است.از ديگر تزئينات کاشيکاري اين نما که به قرينه شکل گرفته است. نقوش افسران قاجاري و شير و خورشيد مي باشد. بر بالاي ديوار دروازه کتيبه هايي در پنج سطر متوالي به خط نستعليق سفيد بر زمینه لاجوردي وجود دارد که در لابلاي سطور آن طرح گل و برگ هاي اسليمي به چشم مي خورد. مکان اين دروازه که اکنون به ميداني تبديل شده است در مرکز شهر سمنان و در خيابان طالقاني واقع است.

قلعه‌ هاي روستاي ماريان
روستاي ماريان در شش کيلومتري دامغان و دو کيلومتري جنوب راه شوسه تهران – شهد واقع است اين روستا داراي سه قلعه به نام‌هاي قلعه بالا ، قلعه پايين و قلعه حرم است. قلعه‌هاي بالا و پايين مسکوني است و در بيرون اين دو قلعه هم انبوهي از خانه هاي روستاييان قرار گرفته است. قلعه حرم که به شکل مخروبه است ، در جنوب آبادي قرار گرفته و دراطراف همين قلعه ؛ خرابه‌هاي زيادي مشاهده مي‌شود. ضمن آن که در همين جا باغ‌ها و زمين‌هاي زراعتي زيادي وجود دارند.

قلعه پنجم
قلعه پنجم نيز در روستاي فيروزآباد در هشت کيلومتري دامغان قرار گرفته است و از جمله قلعه هاي قديمي شهرستان دامغان است.

قلعه عبدالله آباد
قلعه عبد الله آباد در 38 کيلومتري دامغان – روستاي عبدالله آباد واقع شده است و از قلعه هاي قديمي منطقه به شمار مي روند.

قلعه بيار (قلعه ملحدو)
قلعه بيار (قلعه ملحدو) در 69 کيلومتري شاهرود در وسط جاده شاهرود به سبزوار در روستاي زيدر قرار دارد. سرماي اين محل مشهور است و محلي ها جاي سرد و پرباد را به «دهنه ‌ زيدر» تشبيه مي کنند. در 42 کيلومتر زيدر به طرف جنوب ، يعني به طرف داخل کوير، آبادي «بيار» واقع شده است. اين نام اغلب با نام روستاي ديگر يعني «جومند» يکجا ذکر مي‌شوند. ترکيب اين دو اسم به شکل‌هاي بياروجومند و «بيارجمند» ثبت شده است.

قلعه پارت‌ها
بناي قلعه پارت‌ها در 60 کيلومتري روستاي شاهرود واقع شده است که در درون اين قلعه بقاياي کوره آجرپزي و سفالينه‌هاي مربوط به آن دوران وجود دارد. پيشينه اين قلعه به عهده پارت‌ها و ساسانيان مربوط مي شود و آثار مربوط به به بيش از دو هزار سال قبل در شاهرود کشف و شناسايي شده است. قلعه ياد شده که مستطيل شکل است ، 15 متر از سطح زمين ارتفاع دارد و در چهار طرف آن تاق‌هاي فرو ريخته قوسي شکل مشاهده مي‌شود. اين قلعه که احتمال مي‌رود در ابتدا سه طبقه بوده ، از ويژگي‌هاي معماري دوران پارت‌ها برخوردار است.

قلعه ميامي
در جنوب ميامي خرابه‌اي هست که طبق عقيده اهالي اين خرابه در گذشته مرکز قصبه ميامي بود و در زمان فتنه مغول خراب شد. قلعه اراکي چهاربرجي نيز در قصبه ميامي در بالاي کوه ميامي است که دروازه آن را از آجر ساخته‌اند و يک آب انبار بزرگ در ميان آن است. درجلو اين قلعه که نزديک به يکي از قله‌ها است ، آثار حدود 200 خانه ديده مي‌شود. همه راه‌هاي بين اين قلعه و کوه مذکور را با سنگ بسته‌اند که کسي نتواند خود را به آن محل برساند.

برج خشتي مزج
پيشينه برج خشتي مزج به دوره قاجاريه باز مي‌گردد که در کنار راه آسفالته مزج به کلاته خيج در شهر شاهرود واقع شده است. فضاي دروني برج خشتي مزج تا حدود زيادي ويران شده است.

حمام ها

حمام خوريا
بناي حمام خوريا که در تکيه خوريا و در نزديکي مسجد جامع شهر دامغان واقع شده از آثار اواخر دوره‌ قاجاريه است. حمام خوريا از دو قسمت زنانه و مردانه تشکيل شده است. قسمت زنانه از يک ورودي ، سربينه هشت ضلعي ، گرم خانه و قرينه با پوشش‌هاي طاق و گنبد تشکيل شده و قسمت مردانه نيز داراي سربنيه‌اي مربع شکل با چهار غرفه در هر ضلع و حوضي در ميانه و گرم‌خانه ، با پوشش‌هاي طاق گنبد است.روشنايي داخل حمام از طريق روزنه‌هاي تعبيه شده در گنبدها فراهم مي‌شود.

حمام سياه کوه توپه‌دروار
حمام سياه کوه توپه‌دروار يکي از حمام هاي قديمي دامغان است که در 60 کيلومتري شمال باختري دامغان واقع شده است.

حمام کلاته
حمام کلاته در روستاي کلاته در 42 کيلومتري شمال دامغان واقع شده است و از جمله حمام هاي قديمي منطقه دامغان است.

حمام قدرت ‌آباد
حمام قدرت‌آباد که در روستاي قدرت‌آباد در 20 کيلومتري دامغان واقع شده است ، از ديگر حمام هاي قديمي شهرستان دامغان است.

حمام حداده
حمام حداده در روستاي حداده در 28 کيلومتري دامغان واقع شده است و از جمله حمام هاي قديمي شهرستان دامغان به شمار مي آيد.

حمام ناسار
حمام ناسار در بازار عمومي شهر سمنان و جنوب خاوري تکيه ناسار واقع شده است و نزديک سه قرن قدمت دارد و يکي از بناهاي دوره صفويه به شمار مي‌آيد. اين حمام از معماري قديمي و قابل توجهي برخوردار است.

حمام قلي
حمام قلي در خيابان امام خميني سمنان ، پشت هتل کومش در کوچه معروف به ملا قزويني واقع شده است. در اين حمام کتيبه‌اي که حاکي از تاريخ بناي اوليه آن باشد ، وجود ندارد ولي عده‌اي تاريخ بناي آن را با آب انبار مقابل بنا هم زمان مي‌دانند و اگر چنين باشد مي‌توان حمام قلي را در زمره يکي از آثار قرن دهم به شمار آورد.

حمام نخست
حمام نخست ، در ابتداي بازار عمومي سمنان و در کنار خيابان شهدا قرار دارد که نسبت به حمام‌هاي ديگر سمنان جديد است. اين حمام داراي سه بخش سربينه ، گرم خانه و خزانه و بيش از سه متر از کف خيابان مجاور پايين‌تر است. سر در اوليه حمام ، داراي کاشي‌کاري و کتيبه‌اي از کاشي قرمز است تاريخ ساخت آن را 1349 هجري قمري ذکر کرده است.

حمام چهارسوق شاهرود
حمام چهارسوق به روايتي قديمي ترين بناي حمام هاي منطقه شاهرود به شمار مي رود. اين طور که پيداست اين حمام هم زمان با بناي مسجد امام حسن(ع) ساخته شده و چندين بار تعمير و بازسازي شده است. اين بنا در محله چهار سوق و مجاور مسجد امام حسن(ع) واقع شده و قدمت آن به دوره صفويه بازمي گردد. ورودي حمام در جانب خاوري واز گذر چهار سوق است. بناي حمام ؛ متشکل از دو قسمت اصلي سربينه (رخت‌کن) ، گرم خانه و فضاهاي وابسته به آن ها است. با توجه به نقشه بنا ، فضاهاي اصلي حمام از نظم و طرح خاص و منظمي برخوردار نيست که بخشي از آن مي‌تواند مربوط به بازسازي‌هاي مکرر بنا باشد. حمام با پوشش‌هاي طاق و گنبد مسقف شده و روزنه ‌هايي با جام‌هاي شيشه‌اي در بالاي گنبد آن براي تأمين روشنايي فضاي داخل تعبيه شده است. اين بنا برخلاف ديگر حمام‌هاي تاريخي شاهرود که در عمق زمين ساخته شده ، تنها یک متر با سطح گذر اختلاف دارد.

حمام حاجي نقي
حمام حاجي نقي از حمام هاي قديمي شهرستان شاهرود است که در دوره قاجاريه ساخته شده و در ابتداي محله‌ي «قلعه ولي‌آباد» و مجاور خيابان شهيد صدوقي قرار دارد. ورودي حمام از خيابان شهيدصدوقي (مزار) است. اين ورودي از طريق پله‌هايي به فضاي صليبي شکل سربينه راه مي‌يابد. سربينه نيز از طريق درگاه هاي متعددي به گرم خانه و فضاهاي اطراف راه مي‌يابد. گرم خانه ، فضاي صليبي شکلي است و درگاه‌هاي متعددي به اطراف و از جمله خزينه مربع شکل بنا دارد. فضاهاي مختلف حمام با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و بر رأس پوشش‌هاي گنبدي آن ، روزنه‌هاي نورگيري با جام‌هاي شيشه تعبيه کرده‌اند.

حمام پهنه
گرمابه پهنه يکي از بناهاي تاريخي سمنان است که 567 سال از تاريخ بناي اوليه آن مي گذرد. محمد حسن خان صنيع الدوله از مورخان دوره قاجاريه از اين حمام ديدين نموده و متن کتيبه سر در حمام را در کتاب (مطلع الشمس) آورده است. به استناد اين کتيبه ، حمام مورد بحث در ماه شوال ساله 856 ه.ق در عهد سلطنت ميرازا ابوالقاسم بابرخان ، پادشاه دوره تيموريان و به دستور وزيرش خواجه غياث الدين محمد بن خواجه تاج الدين بهرام سمناني ساخته شده است. اين بنا در سال 1355 طي شماره 1022 در فهرست ثبت آثار ملي قرار گرفته است. حمام پهنه به مساحت تقريبي 1000 متر مربع در شمال غربي تکيه پهنه ساخته شده و دو در ورودي آن براي ورود آثاين و خانم ها پيش بيني گرديده است. در مردانه که داراي دو صفه مي باشد از سه طرف داراي کاشيکاري است در بالاي در نيز کتيبه اي از کاشي به رنگ سفيد بر زيمنه لاجوردي وجود دارد. بر سر در اين ووردي علامت شير و خورشيد با کاشي هاي زرد رنگ در دو لچک و به صورت يک نيم دايره مشخص مي باشد. در دو طرف اين در تصوير دو سرباز قاجار کاشيکاري شده است که در آن جمله (عمل زين العابدين سمنان1330) به چشم مي خورد. حمام پهنه در تاريخ 1373 بعد از يک سري مرمت و بازسازي تبديل به موزه محلي باستان شناسي مردم شناسي شد که در ابتداي ورودي موزه سمنان به يک هشتي مي رسيم که در آن علاوه برفروش بليط ، عرصه بروشور و نيز ديگر توليدات فرهنگي وانتشاراتي صورت مي پذيرد. در ادامه مسير به يک فضاي مربع شکل با ابعاد تقريبي هشت متر در هشت متر مي رسيم که به وسيله طاق هاي ضربي موزون و عريضي مسقف شده است و در ميان داراي يک آبنماي زيبا به همراه کاشيکاري هاي متنوع مي باشد. از اين قسمت در مواقعي که نمايگشاهي موقت در محل موزه داير مي باشد به عنوان فضاي نمايشگاهي استفاده مي شود. در ادامه بعد از گذشتن از يک راهروي باريک و يک هشتي به صحن بزرگ گرمابه که سالن اصلي موزه مي باشد ، مي رسيم. اين قسمت خود داراي چند قسمت جدا مي باشد. در يکي از غرفه هاي متصل به صحن اصلي شاخص ترين عنصرموزه اي موزه سمنان که اسکلت 4000 ساله بدست آمده از تپه حصار دامغان مي باشد ، قرار دارد. اين اسکلت به شکل کاملاً دست نخورده از محل حفاري در تپه حصار به اين مکان انتقال يافته است. در کنار آن شايا لوازمي قرار دارد که در هنگام مرگ کنار متوفي قرارداده است. هدف اصلي از قرار دادن اين اسکلت نشان دادن شيوه تدفين در هزاره دوم پيش از ميلاد در بخش فلات مرکزي ايران مي باشد. اين اسکلت با ضمائم آن در يک محفظه مکعبي شيشه اي قرار گرفته است. در ويترين ديگري در ادامه مسير اشيائي از جنس سفال خاکستري مربوط به هزاره دوم پيش از ميلاد مربوط به تپه حصار قرار دارد. اين اشيا شامل کاسه، آبريز و ظروف آييني ديگر مي باشد. از ديگر آثار سفالين موجود در موزه ظروف بدست آمده از منطقه خطير کوه سمنان مي باشد که مربوط به هزاره اول پيش از ميلاد است. در ويترين هاي بعدي اشيای دوران اسلامي شامل ظرف لعابدار و ديگر ظروف مربوط به تپه هاي تاريخي استان سمنان ديده مي شود. در بخش مردم شناسي موزه گرمابه پهنه که در انتهاي موزه و در يک هشتي واقع شده است. اشيای مختلف مردم شناسي از جمله ابزار و آلات موسيقي مثل ساز و دهل و کرنا و... ديده مي شوند. در عرفه بعدي زينت آلات سنتي زنان عشاير استان سمنان قرار دارد. در ويترين ديگر ابزار و وسايل اعتقادي و پيشگويي مثل رمل مهره هاي شانس و... چيده شده است و در ويترين انتهايي ابزار آلات و استعمال دخانيات مثل چپق ، کيسه توتون و سوزن هاي تميز کردن دسته چپق ديده مي شود. موزه گرمابه پهنه با در نظر گرفتن کمي وسعت و آثار به نمايش گذاشته به آن به دليل موقعيت خاص و استثنايي مکاني هموارده مورد توجه ساکنين شهر و مسافرين راههاي ارتباطي استان بوده است. بيشر بازديد کنندگان کساني هستند که در ادامه راسته بازار اصلي شهر به سر در موزه رسيدند و اصلي ترين مخاطبان موزه سمنان دانشجويان رشته هاي مختلف در سطح استان و کشور هستند که براي تکميل پروژه تحصيلي به مکان موزه مراجعه مي کنند.

حمام امیریه
این حمام زیبا توسط امیر اعظم حاکم منطقه و در روستای امیریه(جاده مجن)ساخته شده است. شالوده حمام از سنگ قلوه و آجر می باشد و سقف آن گنبدی و از آجر است. حمام دارای دو قسمت رختکن(سربینه) و گرم خانه است و دارای دو ورودی یکی از باغ شخصی و یکی از کوچه می باشد. سر ستون های سنگی حمام از تزئینات مسجد می باشد. این بنا بعلت عدم توجه و متروکه ماندن آسیب های جدی دیده است. تخریب بخشی از سقف سربینه و پی دیوارها ، اندود کاهگل سقف و دیوار غربی ، نیز فرسوده شدن بندکشی و ملات های بین سنگ و آجر دیوارها و خالی شدن پی ستون های حمام از جمله آسیب های وارد شده است. ابعاد حمام حدود 33× 13 و مساحت آن 420 متر مربع می باشد.

حمام بسطام
حمام بسطام که در ضلع جنوب شرقي مدرسه شاهرخيه واقع است مشابه ساير ساير حمامها قديمي از يک ورودي و چند پله که استفاده کننده را به سمت پايين راهنمايي مي کند ، سپس به رختکن زيبايي مي رسيم. اين فضا داراي چهار سکو براي درآوردن لباس و پوشيدن آن و سپس ازطريق يک راهرو با کمي پيچيدگي به سمت گرمخانه راهنمايي شده که گرمخانه نيز داراي فضاهاي جانبي است و براي شستشو که در انتها نيز خزانه قرار داشته است که با توجه به استفاده امروزي به جاي خزانه در قسمتي از آن دوش تعبيه شده است.

حمام قطری
حمام قطری با بنایی کوچک در ۳۵کیلومتری شمالشرق شاهرود و در مجاورت ضلع شمالی امامزاده محمد سراوین قطری واقع شده است. این بنا که در تاریخ ۹/۲/۱۳۸۲به شماره ی ۸۶۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و هم اکنون در حال مرمت می باشد با زیربنایی در حدود ۹۰متر مربع شامل فضاهای دالان ورودی ، رختکن ، میاندر ، سرویس بهداشتی ، گرم خانه ، خزینه و دهلیزهایی جهت نظافت است که به لحاظ جلوگیری از اتلاف انرژی و هدایت آب آنرا در زیر زمین ساخته اند. شالوده این بنا از سنگ قلوه و پوشش گنبدی سقف از سنگ لاشه و اندود رویه دیوارهای داخلی و خزینه از ساروج است. به علت مهاجرت اهالی روستا این حمام متروکه باقی مانده است. بنا از سلامت نسبی برخوردار می باشد و متأسفانه بخشهایی از کف و دیوارها توسط حفاران تخریب شده است.

حمام بازار شاهرود
اين حمام به نام بازار نو نيز مشهور بوده و در دوره قاجاريه ساخته شده است. اين حمام در مجموعه بازار شاهرود و تا حدودي متصل به «بالا خيابان» و فلکه مرکزي شهر ، واقع شده است. ورودي اصلي حمام از جانب بازار بزرگ و ورودي فرعي آن که ورودي قسمت زنانه است ، از خيابان اصلي است. بناي قديمي حمام تقريباً بدون دخل و تصرف و تعميرات اساسي باقي و اصالت تاريخي بنا محفوظ مانده است. حمام بازار شاهرود چون ديگر حمام‌هاي قديمي ايران از دو بخش اصلي سربينه ، گرم خانه و فضاهاي وابسته به آن ها تشکيل شده است. سربينه يا رخت‌کن حمام، فضايي به ابعاد 11 × 11 متر است که با نه پله به راسته بازار راه مي‌يابد. پوشش طاق و گنبد سربينه بر روي چهار ستون مياني و ديوارهاي جانبي قرار گرفته است. سطح زيرين پوشش گنبدي اين بخش با کاربندي تزيين شده است. در ميانه سربينه حوضي ساخته شده و در سمت جنوبي سربينه ، در امتداد ورودي اصلي ، راهروي ورودي گرم خانه و فضاهاي مجاور آن قرار گرفته است. گرم خانه نيز به شکل مربع و به ابعاد 10 × 10 متر است و با طاق و گنبد، بر روي چهار ستون مياني و ديوارهاي جانبي ، پوشش يافته است. در بخش شمالي گرم خانه خزينه‌هاي آب گرم و سرد قرار دارد.مصالح اصلي به کار رفته در بنا ؛ آجر با ملات ساروج است. اين بنا به شماره 1942 به ثبت تاريخي رسيده است.

حمام بيدآباد
بناي حمام بيدآباد به دوره قاجاريه مربوط مي شود که در محله قديمي بيدآباد شاهرود ؛ در کنار تکيه و مدرسه بيدآباد واقع شده و از آثار اوايل دوره قاجاريه به شمار مي‌آيد. اين حمام از دو قسمت زنانه و مردانه تشکيل مي‌شود که يکي کوچک و ديگري بزرگ است. هر دو قسمت‌ ياد شده ؛ از رخت‌کن ، گرم خانه و خزينه تشکيل شده است. خزينه‌ قسمت کوچک تر ، امروزه پُر شده و پوشش بخش‌هاي اصلي بنا گنبدي بوده و در وسط هر گنبد روزنه‌هاي نورگيري تعبيه شده است. مصالح اصلي بنا ؛ خشت خام با ملات آهکي است و هم اکنون نيز مورد استفاده قرار مي گيرد.

حمام خانخودي شاهرود
حمام خانخودي یکی دیگر از حمام های تاریخی استان سمنان است که در روستاي خانخودي شاهرود واقع شده است.

حمام بدشت
حمام بدشت واقع در نه کيلومتري شهر شاهرود در روستاي بدشت قرار دارد.

حمام خوبيان
حمام خوبيان در 84 کيلومتري شهر شاهرود و در روستايی به نام خوربيان قرار دارد.

حمام يوسفي‌آباد
حمام تاریخی يوسفي‌آباد در نه کيلومتري شهر شاهرود ، در روستاي يوسفي‌آباد واقع شده است.

حمام کلانتون
حمام کلانتون در روستاي کلانتون شهر شاهرود قرار دارد.

بازارها

بازار دامغان
از لحاظ موقعیت مکانی ، در راسته خیابان امام واقع و از غرب به شرق امتداد دارد. این بازار دارای سه دهنه ورودی از خیابان امام است و یک دهنه ورودی از طرف بلوار جنوبی و دهنه ورودی دیگر از سمت میدان امام می باشد. علاوه بر این ورودیها ، دارای یک ورودی به صورت مستقیم از طرف باغ جنت و یک ورودی فرعی از تکیه درب قلعه می باشد. سقف دالانی بازار ، به صورت گنبدی که این گنبدها یک در میان دارای نور گیر می باشد. اکثر مغازه ها نیز دارای سقف گنبدی می باشند، ولی بعضی از مغازه ها به خاطر تعمیرات دارای سقف مسطح هستند. مغازه های جنب خیابان امام دارای دو درب ورودی ، یکی از داخل بازار و یکی از خیابان امام می باشد. بازار دارای تویزه های جناغی است که بر روی نیم ستونهای دیوار بازار زده شده است. تقریباً در وسط بازار به علت شیب و گودی در دو دهنه برای ورود از خیابان امام بوسیله پله به بازار راه می یابد ولی از وردیهای دیگر مستقیماً وارد بازار می شود. تقریباً در وسط بازار درب چوبی بزرگی است که به کاروانسرا راه داشته که اکنون فقط همین درب باقی است. در ابتدای بازار از قسمت بلوار جنوبی به دلیل ساخت و ساز و تعمیرات توسط بازاریان و رعایت نکردن نحوه ساخت و حریم کاملاً با بافت بازار مغایرت دارد در این قسمت امامزاده ای بنام امامزاده نورالله است. در سال 1378 قسمتی از پشت بام بازار گاهگل داده شده و همینطور در سال 1385 ناودانهای مسیر باران نیز تعمیر گردیدند.

سرای رضایی
از بناهای اواخر دوره قاجاریه است که در حاشیه چهار راه بلوار دامغان قرار گرفته است. این بنا به صورت دو طبقه ساخته شده که طبقه دوم دارای ستونهای گچی و سر ستونهای گچبری با اشکال گل و بوته می باشد. همچنین در منتهی الیه طبقه دوم ساختمانهای مسکونی قرار گرفته است. در طبقه اول بنا شکل تیمچه را به خود می گیرد. طاق این بنا از چوب بوده که نماسازی زیبایی با آن صورت گرفته است.

بازار سمنان
اين بازار زيباترين از بناهاي دوره قاجار مي باشد و بر روي طاقهاي جناغي زيبايي استوار شده است. نور داخل بازار به وسيله نورگيرهاي شيشه اي بزرگي که بر بالاي هر طاق ساخته شده است تأمين مي گردد. عناصر کالبدي بازار سمنان را کاروانسرا ، حمام ، مسجد ، تيمچه و تکيه تشکيل مي دهند. سر در شمالي بازار آجرکاري شده و داراي پايه هاي سنگي و پشت بغل هاي زيباي کاشي کاري است. کتيبه اي از کاشي لاجوردي که قسمتي از سوره مبارکه "القرا " به خط ثلث را در بر دارد بر بالاي سر در به چشم مي خورد ، بازار جنوبي يا بازار حضرت از خيابان امام خميني شروع و به تکيه بزرگ پهنه و محله اسفنجان ختم مي شود. سر در شمالي بازار حضرت مشابه سر در شمالي بازار جنوبي است. بازار طوري ساخته شده که در تابستان خنک و در زمستان نسبتاً گرم مي باشد. لازم بذکر است راسته بازار شهر و بازار حضرت کنوني در اصل به هم متصل بوده است بازار اصلي شهر را تشکيل مي داده است ، ولي در زمان پهلوي اول به دليل خيابان کشي و شهرسازي آن دوران ، بازار بزرگ به وسيله خيابان امام خميني فعلي به دو قسمت تقسيم شده است که هم اکنون به آن بازار شمالي و بازار جنوبي يا بازار حضرت گويند. اين مکان از اماکن تجاري بسيار مهم گذشته و حال حاضر سمنان است. بازار سمنان از خيابان شهدا شروع و تا خيابان امام خميني ادامه مي يابد.

بازار شيخ علا الدوله
اين بازار يکي از کهن ترين بازارهاي استان سمنان است که تاريخ بناي آن را به دوران ايلخانان و پيش از آن منتسب مي دانند. بناي بازار به وسيله شيخ علا الدوله سمناني از عارفان مشهور ايران در قرن هفتم و هشتم هجري قمري و همزمان با بناي شبستان شيخ علا الدوله مسجدجامع ساخته شده است. اين بازار به جهت اينکه در قديم به گورستان قديمي علمدار متصل بوده است به بازار مرده ها نيز شهرت دارد. بازار داراي طاقهاي ضربي بلند است و سرتاسر آن با آجرکاري زيبايي پوشيده شده است. در سالهاي اخير سردر زيبايي براي اين بازار احيا شده است. در اطراف قوس سردر ،‌ کتيبه اي از کاشي لاجوردي به چشم مي خورد که قسمتي از سوره شريفه نور به خط ثلث بر روي آن نوشته شده است. اين بازار که منطبق بر مسير قديم جاده ابريشم از شرق به غرب احداث گرديده بود ، در زمان ساخت خيابان امام به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم شده است.

بازار قدیم شاهرود
بازار قدیم شاهرود در منطقه بافت قدیم شهر شاهرود (محله بید آباد)واقع بوده است که در اواخر دوره قاجاریه به دنبال توسعه شهر ، بازار جدید در محل کنونی بنا گردیده است و بازار قدیم نیز از بین رفته است. مجموعه بازار شاهرود از زمان ساخت تا کنون همواره توسعه یافته و بخش های جدیدی به آن الحاق شده است. در بدنه بازار بناهایی چون کاروانسرا ، بارانداز ، مسجد و گرمابه تعبیه شده است. بازار شاهرود از دو راسته اصلی به نام راسته بازار و بازار انارکی ها تشکیل شده است و دارای پنج ورودی اصلی است که مسیرهای فرعی به آن منشعب شده است. این مجموعه با مساحتی بالغ بر18.000متر مربع دارای بیش از 250 باب مغازه است که دارای صنوف مختلف و فعال می باشد. شالوده اصلی بازار خشت خام است و پوشش گنبدها از خشت و آجر است که با چهار فرم مختلف اجرا گردیده است. بخش هایی از گنبدها و گرمابه و جداره بازار اصلی در سالیان گذشته مرمت شده اند. این بنا در تاریخ 9/1/1378 به شماره 2285 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

تيمچه سلطاني پهنه
در سمت شرقي تکيه پهنه متصل به مسجد سلطاني سمنان ؛ کاروانسرايي وجود دارد که يک در آن در تکيه مزبور و در ديگرش در کنار بازار جلوخان مسجد سلطاني باز مي‌شود.

بازار جلوخان
بازار کوچک جلوخان که در زمان فتحعلي شاه قاجار هم زمان با مسجد و تيمچه سلطاني ساخته شده ؛ از بازار حضرت منشعب مي‌شود. اين بازار سقف و طاق‌هاي مضربي زيبايی دارد.

آرامگاه ها و معابد

آستانه مبارکه حضرت يحيي بن موسي(ع)
در انتهاي بازار جنوبي سمنان و در گوشه جنوب غربي تکيه معروف پهنه ، بقعه اي با بارگاه رفيع و مجلل به نام حضرت يحيي(ع) وجود دارد. صاحب بقعه ، فرزند حضرت موسي بن جعفر(ع) و يکي از مرشدان راه حق بوده که در سال 198 هجري قمري هنگام مسافرت حضرت علي بن موسي الرضا(ع) از مدينه به مرو جزو ملتزمين رکاب بوده و وقتي به سمنان مي رسند ، حضرت رضا(ع) جهت ارشاد مردم اين سامان برادر خويش ، حضرت يحيي بن موسي(ع) را در سمنان مأمور اين امر مهم مي نمايد. بعد از شهادت حضرت امام رضا(ع) به تحريک مامون خليفه عباسي ، حضت يحيي (ع) نيز به شهادت مي رسد و در محل کنوني به خاک سپرده مي شود.

آستانه مبارکه حضرت علي بن جعفر(ع)
امامزاده علي بن جعفر(ع) فرزند امام جعفر صادق(ع) و برادر بزرگوار حضرت امام موسي کاظم مي باشد. اين بقعه متبرکه در مرکز شهر سمنان و در خيابان رجايي واقع شده است. مساحت فعلي مجموعه عرصه و اعياني امامزاده حدود 3.500 متر مربع مي باشد ، مساحت بقعه 40 و مساحت کل بنا 550 مترمربع است. ساختمان اين بقعه متبرکه شامل گنبد ، ايوان و حرم و دو سالن بزرگ در طرفين بقعه است که اخيراً نسبت به بازسازي و کاشيکاري گنبد و دو سالن طرفين بقعه و تعميرات مهتابي و راهروها اقدام شده است.

بقاع متبرکه زاوغان
محله زاوغان از محله هاي بسيار قديم سمنان به شمار مي رود. چون محلات ثلاث (زاوغان ، کوشمغان ، کديور ) در گوشه امني واقع شده اند و از قديم الايام کمتر مورد هجوم طوايف مختلف ، بخصوص خلفاي عباسي قرار گرفته است ، به همين علت سادات سجادي و ابوالفضلي که دائما مورد تعقيب عمال بني عباس بوده اند اين نقطه را براي سکونت خود انتخاب کرده و به نشر مذهب اسلام پرداخته اند. بطوريکه شايع است در محله زاوغان 24 نفر از معصوم زادگان مدفونند که مدفن بخي از آنان نامعلوم است. آيت الله علامه حائري سه عدد لوح درباره شرح احوال معصوم زادگان اين ناحيه نوشته و در بارگاه آنان نصب نموده اند. از جمله ساداتي که در زاوغان سمنان سکونت اختيار نموده اند. از اعقاب عمراشرف بن علي بن حسين(ع) بوده اند که يک سلسله از ايشان را "سادات شرفشاهي" مي نامند و گروهي نيز از اعقاب عبدالله اعرج بن حسين اصغر بن امام زين العابدين(ع) مي باشند که يک سلسله از ايشان به "سادات اعرجي" معروف و سلسله ديگر "مرعشي" مي باشند.

آستانه مبارکه حضرت علي بن اشرف(ع)
بارگاه علي اشرف (ع) در محله زاوغان سمنان و در خيابان امام حسين(ع) واقع شده است. حضرت علي اشرف ، فرزند عمر اشرف بن امام زين العابدين(ع) ، از علما علم حديث بوده است. وي جد اعلي مادري سيد مرتضي و سيد رضي مي باشد و ناصر کبير ، پادشاه ديلم و طبرستان ، فرزند اوست. قسمتي از صحن امامزاده به محل دفن شهداي گرانقدر انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي اختصاص داده شده است.

آستانه مبارکه بقاع متبرکه علويان
در محلات سمنان ، خيابان خرمشهر ، بقعه بزرگ و تاريخي وجود دارد که به امامزاده علوي معروف است. با تحقيقاتي که از سوي مرحوم آيت الله علامه حائري مازندراني درباره سلسله نسب مدفونين اين بقاع صورت گرفته و در لوحه اي ثبت و در حرم مطهر نسب گرديده است. مدفونين اين بارگاه را ده تن ذکر نموده اند که هشت تن آنها در داخل بنا و دو تن ديگر در خارج و در صحن شرقي دفن شده اند که اسامي آنها عبارتند از عبيدالله بن حسن که با ساير سادات علوي در گرگان مجتمع بوده و سپس به بلاد قومس آمد ، عبيدالله بن عباس ثاني فرزند حين بن عبيدالله ابوالفضل العباس(ع) و برادرزاده عبيدالله بن حسن ، قاسم بن علي اشرف فرزند امام زين العابدين(ع) و برادر ناصرکبير پادشاه طبرستان و ديلم ، عبيدالله اعرج بن حسين اصغر بن امام زين العابدين(ع) که يکي از سادات جليل القدر و نام آور زمان خود بوده است ، ابو جعفر محمد فرزند قاسم بن علي اشرف که از فقها ، زهاد و عباد زمان خود بوده است ، عبيدالله بن عبيدالله بن اعرج ، برادر زين الدين علي صالح ، عبدالله بن حسين اصغر برادر عبيدالله اعرج ، قاسم بن عبدالله بن حسين اصغر ، قاسم بن علي حمزه اکبر بن حسن بن عبدالله بن حضرت عباس(ع)، قاسم فرزند عبيدالله بن حسن که از علماي عاليقدر و از اصحاب فاضل حضرت امام حسن عسگري و نماينده آن حضرت در خراسان ، گرگان و قومس بوده است.

ساير بقاع متبرکه شاهرود
بقاع متبرکه امامزاده نورالله معروف به پيرمردان ، بقعه متبرکه امامزاده شاه چراغ و امامزاده شاه اوليا در طرود ، بقعه متبرکه امامزاده فردين ميامي در 60 کيلومتري خاور شاهرود و سه راه شوسه ، بقعه متبرکه امامزاده محمد روستاي ديزج واقع در پنج کيلومتري جنوب خاوري شاهرود ، بقعه متبرکه امامزاده ابراهيم روستاي مجن در 36 کيلومتري باختر بسطام- شاهرود ، بقعه متبرکه امامزاده جرجيس بيارجمند ، بقعه متبرکه امامزاده سوداغلن روستاي سوداغلن ، بقعه متبرکه دانيال پيغمبر باغچه ميامي ، بقعه متبرکه سلطان سيد احمد روستاي فرومد ، بقعه متبرکه امامزاده حضرت سيد ابوالقاسم ، بقعه متبرکه حضرت امامزاده معصوم زاده روستاي قلعه نوخرقان در 22 کيلومتري شمال خاوري بسطام و دو کيلومتري باختر جاده آسفالته بسطام- گنبد کاووس ، بقعه متبرکه حضرت امامزاده ابراهيم قهج اوليا 15 کيلومتري شمال خاوري بسطام و دو کيلومتري خاور جاده آسفالته بسطام- گنبد کاووس ، بقعه متبرکه حضرت امامزاده محمد سراوين قطري در 34 کيلومتري شمال خاوري بسطام ،

آستانه مبارکه امامزاده جعفر(ع) و امامزاده محمد(ع)
در مرکز شهر دامغان در خيابان امام خميني (ره) مجموعه امامزاده جعفر(ع) شامل بقعه امامزاده جعفر(ع) و بقعه امامزاده محمد(ع) ، آرامگاه شاهرخ و بناي چهل دختران وجود دارد. قدمت اين مجموعه به 1250 سال قبل و مربوط به دوره سلجوقي مي باشد و به ثبت آثار تاريخي رسيده است. امامزاده جعفر(ع) از اولاد حضرت امام سجاد(ع) مي باشد و امامزاده محمد را از اولاد حضرت امام موسي کاظم(ع) مي دانند.

مقبره شاهرخ ميرزا
در صحن امامزاده جعفر(ع) دامغان ، در ضلع مابين شمال و مشرق بنايي است مربع که طول ضلع خارجي آن پنج متر و هر ضلع آن نيز چهار متر مي باشد. اين بنا داراي گنبد مدور کوچکي است ، ارتفاع سختمان آن در حدود 11 متر مي باشد و به نام مقبره شاهرخ ميرزا معروف است. مولف "مطلع الشمس" محل اين بنا را خانقاه دانسته و درباره آن اينطور بيان نموده است " نيز در صحن، در ضلع مابين شمال و مغرب بنايي است با تکلف ، يک درب آن رو به جنوب و فعلاً با خشت محدود است. از قراري که معلوم ميشود اينجا خانقاه بود است." نوشته خير صحيح به نظر مي رسد زيرا چنانچه اين ساختمان مقبره شاهرخ ميرزا باشد ، مندرجات کتيبه به هيچ وجه صحت آن را تائيد نمي نمايد و در زمان آغامحمد خان قاجار نيز امکان چنين کاري نبوده است و شاهرخ مورد بحث نيز همان شاهرخ تيموري است، که به دستور او اين بنا ساخته شده است.

آستانه مبارکه معصوم زادگان عبدالعالي(ع) و عبدالمعالي(ع)
در جنوب شرقي شهر دامغان و در محله معصوم زاده ، مقبره اي وجود دارد که مشهور به معصوم زادگان عبدالعالي و عبدالمعالي است. بنابر مدارک موجود در اداره اوقاف ، در سنه 1205 دوازدهم ماه شعبان جناب اميرالمومنين علي بن ابي طالب(ع) در عالم رويا خواب نما نمود به کربلايي فضل علي ، که دو تن از امامزاده واجب التعظيم در شهر دامغان مدفونند به نامهاي يکي امامزاده عبدالعالي و ديگري امامزاده عبدالمعالي و از ولدان فضل بن زيدبن امام حسن مجتبي(ع) هستند که اين مطلب بر روي سنگي کنده و در داخل حرم نيز وجود داشته است.

بقعه متبرکه امامزاده علي(ع)
در سمت غرب خيابان امامزاده علي دامغان ، گنبدي وجود دارد که به نام امامزاده علي معروف است. نماي بيروني اين ساختمان را اخيرا آجرپوش کرده اند و شکل ساختمان مربع متساوي الاضلاع و داراي صحن نيز مي باشد. يک قبر گچي در وسط و قبر ديگري در پشت سرآن ساخته شده است ، اما صاحب قبور مذکور به درستي معلوم نيست.

بقعه متبرکه امامزاده نورالله (ع)
در مرک شهر دامغان ، ابتداي خيابان امام خميني ، گنبدي ساده و عاري از تزئينات وجود دارد که به نام امامزاده نورالله معروف است. درب ورودي و اصلي آن کنار خيابان مذکور مي باشد و نماي ظاهري بنا آجرپوش است. شجه و اصل و نسب صاحب بقعه مشخص نيست.

بقعه متبرکه بکيربن اعين(ع)
بقعه حضرت بکيربن اعين ، در جنوب غربي شهر دامغان و در قسمت شمال قبرستان قديمي در خيابان شهدا واقع شده است. بکيرابن اعين معروف دامغاني از مفسرين بوده و مدتي در نيشابور اقامت داشته و در سال 193 هجري که هارون الرشيد در طوس مرد ، وي از دنيا رفته است. با توجه به مندرجات بعضي کتب اين ترديد وجود دارد که اين مقبره که به نام بکير در دامغان است ، بکيربن معروف دامغاني معاصر امام موسي کاظم است و يا بکيربن اعين صحابي امام جعفر صادق(ع).

بقعه متبرکه سيد زين الدين
در 200 متري شمال شرقي امامزاده اشرف سمنان ، بقعه ديگري مشهور به سيد الدين وجود دارد و تا چند سال پيش که از شجره نامه وي اطلاع صحيحي در دست نبود ، وي را به نام "زين الدين مهدي" مي خواندند. ولي بطوري که از تحقيقات مرحوم علامه حائري برمي آيد ، نام اصلي مدفون اين بقعه زين الدين علي صالح ، فرزند عبيدالله اعرج بن حسين اصغربن امام زين العابدين است. در سمت راست جاده قديم سمنان- تهران و در محل قريه لاسجرد ، بناي امامزاده اي مشاهده مي گردد که به نام امامزاده رضا و سيد علي اکبر ، از اولاد حضرت امام موسي کاظم(ع) مشهور است. امامزاده مزبور در 300 قدمي کاروانسراي شاه عباسي، در يک حياط وسيع که داراي قبور زيادي است ، واقع شده است. لازم به ذکر است که در داخل و خارج بقعه کتيبه يا سنگ نوشته اي که دال بر انتساب تاريخ بناي اوليه آن باشد وجود ندارد.

بقعه متبرکه سي سر
زيارتگاه سي سر در ضلع جنوبي ميدان بهشتي و در ابتداي خيابان شيخ علا الدوله سمنان واقع شده است. مردم سمنان درباره مدفونين بقعه سي سر داستاني شنيدني نقل مي کنند ، گويند در زمان خلافت مامون يکی از سادات علوي مورد تعقيب عمال بني عباس قرار مي گيرد ، از ترس جان به سمنان مي گريزد ، در سمنان نيز چون مامورين خليفه را در تعقيب خود مي بيند راه فرار خود را از بيراهه به طرف شما سمنان ادامه مي دهد. تصادفاً به دهکده درجزين مي رسد و در يکي از باغهاي خارج درجزين عده اي به زراعت مشغول بوده اند ، نامبرده به آنان پناه مي برد و جريان تعقيب خود را از طرف عمال بني عباس شرح مي دهد. چون مردم درجزين شيعه اثني عشري بودند ، لذا مقدم او را گرامي داشته براي نجات وي فکري انديشيدند. از آنجا که انتظار مي رفت ماموران جهت دستگيري وي از راه برسند ، از اين نظر فوراً او را در بين خود جاي داده و به لباس دقانان ملبس مي سازند. پس از انجام اين کار عمال بني عباس از راه مي رسند و به جستجو مي پردازند، دهقانان از وجود چنين شخصي اظهار بي اطلعي نموده و از معرفي وي خودداري مي کنند. بالاخره سربازان خليفه همه آنها را که جمعاً 40 نفر بودند به قتل رسانده و سر آنان را در آب رودخانه اي که از دهکده درجزين عبور مي نمايد مي اندازند ، در نتيجه سي سر از چهل سر به آب داده شده در محله جنبندان به دست مي آيد و در بقعه سي سر دفن مي گردد و نه سر ديگر در محله ناسار از آب گرفته مي شود و يک سر ديگر در جريان آب ناپديد مي گردد. در حال حاضر در دهکده درجزين محلي به نام چل تن وجود دارد که تا اندازه اي مويد اين گفتار مي باشد.

بقعه متبرکه ابراهيم اسماعيل
بقعه ابراهيم اسماعيل در بازار شيخ علا الدوله سمنان و در کنار خيابان امام خميني(ره) واقع شده است. از شجره و زندگينامه مدفونين آرامگاه اطلاعي در دست نيست. ايوان نسبتاً زيباي بقعه رو به شمال و در بازار شيخ علا الدوله واقع شده است ، ايوان مذکور تقريباً به ارتفاع پنج متر است که داراي مقرنس کاري ساده ولي بسيار جالب است.

بقعه متبرکه پير علمدار
درخيابان حکيم الهي سمنان و نزديکي ميدان امام خميني(ره) ، مقبره اي که به پير علمدار مشهور است. در مورد نسب و تاريخ زندگاني مدفون اين آرامگاه اطلاع کافي در دست نيست. مرحوم صنيع الدوله در جلد شوم کتاب"مطلع الشمس" چنين مي نويسد " بيرون از درواره عراق مقبره اي است ، گويند اين بقعه به "پير حسين" ، علمدار حضرت رضا(ع) مي باشد. اين مقبره گنبد مخروطي و دو صندوق دارد ، اولي مشبک است و در ميان آن صندوقي است غير مشبک." عده اي معتقدند که در هنگام مسافرت حضرت رضا از مدينه به مرو در سال 198 هجري قمري ، پير حسين علمدار نيز جزو ملتزمين رکاب ايشان بوده و وقتي به سمنان مي رسند. پير حسين علمدار فوت مي کند و در محل کنوني دفن مي شود ، ليکن چنان که از کتيبه شمالي نماي خارجي بقعه علمدار مستفاد مي گردد ، پير حسين يکي از نواده هاي امام زين العابدين (ع) مي باشد و با توجه به اينکه سمنان در زمان خلفاي عباسي پناهگاه سادات سجادي بوده ، بيشتر مقرون به صحت است. آرامگاه مرحوم ميرزا مهدي ياهو ، متخلص به فقير سمناني ، که از رجال و دانشمندان زمان محمد شاه قاجار بوده ، در جوار مقبره پير حسين علمدار مي باشد. بقعه متبرکه سيد ميرمسلين در جوار برج چهل دختر در کنار خيابان حکيم الهي سنايي ، امامزاده اي وجود دارد که به سيد مرسلين معروف است. از اصل و نسب و شجره نامه مدفون اين بارگاه اطلاع صحيحي در دست نيست ، ليکن مردم وي را از نواده هاي امام زين العابدين (ع) مي دانند. با توجه به تاريخ منطقه بعيد به نظر نمي رسد که امامزاده مذکور يکي از سادات سجادي باشد.

بقعه متبرکه پيغمبران
اين بقعه در 18 کيلومتري شمال شرقي سمنان بر فراز کوه مرتفعي قرار دارد. براي رفتن به پيغمبران بعد از پيمودن چند کيلومتر راه با اتومبيل ، راه صعب العبور شمال که مال رو مي باشد، آغاز مي گردد. درباره شجره نامه مدفونين اين بقعه اطلاع صحيحي در دست نيست ، ليکن طبق اعتقادات مردم سمنان و همچنين طبق مفاد کتيبه موجود صاحبان بقعه از فرزندان نوح پيغمبرند که به نامهاي "سام النبي" و "لام النبي" مشهورند. ترديدي نيست که اين مقبره يکي از معابد ايرانيان دوران باستان ، بخصوص اشکانيان بوده و برخي احتمال مي دهند که مربوط به آيين مهر که مذهب اشکانيان بوده است ، باشد.

آستانه مبارکه امامزاده قاسم
اين بقعه که در 19 کيلومتري شمال سمنان و در منطقه زيارت مهديشهر واقع شده است به گفته مردم شهميرزاد و مهديشهر فرزند امام هفتم مي باشد. اين بنا داراي دري چوبين و بسيار زيبايي مي باشد که روي آن به خط ثلث کنده کاري شده است. اين درب از نفايس قرن چهارم هجري است. اين بنا علاوه بر اين در داراي گچبريهاي جالب و رنگين است.

آرامگاه شيخ علا الدوله سمناني
ساختمان آرامگاه شيخ علا الدوله ، بناي رفيع و با عظمتي بوده ، که به دستور عمادالدين "جمال الدين" عبدالوهاب وزير سلطان محمد خدابنده بنا گرديد. سپس شيخ خانقاهي به آن افزوده و در آنجا به رياضت مشغول گشته است. بناي خانقاه و آرامگاه اين عارف مشهور که بازمانده معماري اواخر قرن هفتم و وايل قرن هشتم است به علت عدم استحکام و در اثر عدم توجه مسئولان رژيم گذشته رو به ويراني نهاد. بطوريکه بجز دو ستون ايون بقيه آن منهدم گرديده است ، خوشبختانه از طرف سازمان ميراث فرهنگي استان ضمن گمانه زني هايي که در اين خانقاه و اطراف آن شده ، قسمتهايي از آن بازسازي گرديده است.

مقبره پير نجم الدين
در انتهاي خيابان پير نجم الدين سمنان و در گورستاني به همين نام بقعه اي منسوب به پير نجم الدين دادبخش يا تاج بخش مي باشد. از شجره نامه مدفون اين آرامگاه اطلاع صحيحي در دست نيست ، ولي عده اي وي را يکي از سرداران ملي سمنان در حمله مغول مي دانند ، اين آرامگاه يکي از آثار دوره مغول است.

آرامگاه حکيم الهي
اين ارامگاه که در 100 قدمي ميدان امام خميني (ره) سمنان و در کنار خيابان حکيم الهي مقابل دبيرستان دهخدا واقع شده ، مدفن يکي از چهره هاي تابناک فلسفه و حکمت و يکي از مفاخر گرانمايه سمنان است. اين مقبره متعلق به حاج ملا علي حکيم الهي است.

آرامگاه فاني
در فاصله 100 متري آرامگاه پير نجم الدين ، مقبره زيباي "فاني" شاعر آزاده سمنان و سيد ابوطالب حسني سردار ملي سمنان در کميته نهضت مشروطه قرار دارد. اين آرامگاه را به دليل قدمت کم آن نسبت به ساير آثار موجود نمي توان جزو آثار تاريخي محسوب کرد ، ولي از آنجا که مزار يکي از شاعران به نام است و نيز داراي نماي جالبي مي باشد يکي از نقاط ديدني سمنان محسوب مي شود.

مقبره طوطي
در غرب ساختمان مسجد امام خمينين سمنان و در جنوب تکيه پهنه ، در داخل منزلي به نام منزل لالها ، مقبره اي وجود داشت که به مقبره "طوطي" معروف بوده است. ساختمان اين مقبره به صورت کثيرالاضلاع شش ضلعي بوده و بر روي سقف و داخل اين مقبره گچبريهاي بسيار زيبا و هنرمندانه اي ايجاد شده که در سالهاي اخير به کلي از بين رفته است ، بطوريکه تحقيق شده ، طوطي خانم همسر حاجي بهمن ميرزا بها الدوله پسر فتحعلي شاه و باني ساختمان ارگ دولتي سمنان در زمان حکومت شوهرش در سمنان فوت کرده و در اين محل مدفون شده است ولي برخي معتقدند که طوطي خانم دختر بهمن ميرزا بوده است.

مقبره درويش محمود
در روستاي مومن آباد و در 11 کيلومتري شمال غربي سمنان ، بين راه شوسه سمنان- فيروزکوه ، مقبره اي به نام درويش محمود معروف است. از تاريخ فوت و مدفون اين آرامگاه اطلاع وسيعي در دست نيست ، ولي به طوريکه گفته شده، وي يکي از عارفان قرن هشتم و از پيروان عارف جليل القدر ، شيخ علا الدوله سمناني بوده است و برخي نيز احتمال مي دهند که مقبره تقي الدين علي دوستي سمناني شاگرد بنام شيخ باشد.

آستانه مبارکه حضرت امامزاده محمد(ع)
در شهر بسطام (شش کيلومتري شمال شاهرود و در مسير راه آسفالته درجه دو شاهرود- آزادشهر) جنب قبر بايزيد بسطامي ، بقعه بسيار معروفي است که به نام بقعه امامزاده محمد ناميده مي شود. طبق نوشته بعضي از کتابها، مدفون اين مقبره فرزند امام جعفر صادق (ع) يا نوه ايشان است.

بقاع متبرکه امامزاده حميد و امامزاده مجيد (ع)
در 21 کيلومتري جنوب شهر شاهرود و دو کيلومتري جنوب جاده شوسه تهران- مشهد در روستاي ده ملا دو امامزاده به نامهاي "حميد" و "مجيد" وجود دارند که آن را به نوادگان موسي بن جعفر نسبت مي دهند. همچنين بقعه متبرکه ديگري به نام "معصوم زاده" وجود دارد که از اصل و نسب آن اطلاع موثقي در دست نيست.

آرامگاه بايزيد بسطامي
آرامگاه بايزيد بسطامي ، عارف شهير ايراني ، در شهر بسطام و شمال آرامگاه امامزاده محمد (ع) واقع شده است. بي اعتنايي به ماديات و روح بيزاري از تجمل در اين آرامگاه کاملاً متجلي است.

صومعه بايزيد بسطامي
صومعه بايزيد در سمت غربي آرامگاه بايزيد ، در فاصله چهار متري واقع شده است. صومعه مذکور به صورت دو اتاق کوچک شبيه به هم و متصل با سقفهاي کوتاه است. اين ديوارها و سقف ها داراي گچبريهاي بسيار زيبايي است ، اين صومعه داراي کتيبه هايي به خط کوفي و عربي است.

آرامگاه شيخ ابوالحسن خرقاني
آرامگاه عارف نامي شيخ ابوالحسن خرقاني در 24 کيلومتري شاهرود در ناحيه خرقان واقع است. اين آرامگاه در سالهاي پيشين تجديد بنا شده و اطراف آن فضاي سبز طراحي و ساخته شده است ، اين آرامگاه داراي محرابي منحصر به فرد مي باشد و هر ساله گردشگران زيادي را به خود مي پذيرد.

آرامگاه شيخ عمادالدين
اين آرامگاه متأسفانه رو به ويراني است ، در يک فرسنگي شاهرود سمت جنوب جاده شوسه قرار گرفته است.

آرامگاه شيخ حسن جوري
مقبره شيخ حسن جوري در 150 کيلومتري شاهرود ، واقع در قريه کلاته ميرعلم فيروزآباد حوالي روستاي فرومد مي باشد. شيخ حسن جوري يکي از رهبران قيام سربداران از شاگردان شيخ خليفه و از رهبران سياسي مذهبي قرن هفتم هجري بود که به دست وجي الدين مسعود در سال 745 به شهادت رسيد. قابل ذکر است که در حوالي مقبره شيخ حسن جوري ، بازمانده هاي شهر جور قرار دارد که آثار قلعه و برج و باروي آن حکايت از عظمت گذشته اين شهر با قدمتي حدود 800 سال مي باشد.

آرامگاه ابن يمين فرومدي
در انتهاي روستاي فرومد ساختمان زيبايي به چشم مي خورد که متعلق به ابن يمين شاعر معروف قطعه سراي زبان فارسي مي باشد. اين ساختمان به هيچ وجه با بافت روستا تطابق ندارد و شش گوش بوده و زواياي زيباي اين بنا را در برگرفته است مانند گل بازشده اي است که قبر شش گوشه داخل آن مانند پرچم گل مي باشد.

گنبد زنگوله
گنبد زنگوله در قرن هفتم هجري قمري در جنوب غربي شهر دامغان ساخته شده است. اين گنبد بنايي از خشت خام ساخته شده است که در حال حاضر از گنبد آن اثري نمانده است. اين بنا از ارتفاعي در حدود شش متر برخوردار است که از تاق‌نماهاي مقرنس بهره‌مند است.

خانقاه سکاکيه
خانقاه سکاکيه سمنان از خانقاه‌هاي معروف ايران به شمار مي‌رود که منسوب به شيخ ابوالحسن سکاک سمناني عارف قرن پنجم هجري است. شهرت و اهميت اين خانقاه به علت اين است که شيخ علا الدوله سمناني عارف بزرگ قرن هشتم هجري پس از ترک خدمت ديواني در اين خانقاه به رياضت پرداخته است. از خانقاه سکاکيه سمنان در حال حاضر اثر قابل توجهي باقي نيست و فقط محلي در نزديکي مقبره پير علم دار به نام «سکاکيه» ناميده مي‌شود که احتمال دارد خانقاه مورد بحث در آن محل قرار داشته است.

آتشکده ‌آبادي صبح
آتشکده آبادي صبح از مکان هاي شناخته شده اديان باستاني است که در پنج کيلومتري شمال غربي آبادي قوشه دامغان واقع شده و در حال حاضر فقط ستون‌هاي عظيم و قطور آن باقي مانده است.

کاروانسراها

کاروانسراي اميرآباد (سپهسالار)
اين بنا درشهر اميريه يا اميرآباد در 15 کيلومتري جنوب غربي شهر دامغان واقع است. در دوره قاجار به دليل موقعيت کشاورزي و زمين هاي حاصل خيز از موقعيت خوبي برخوردار بوده است. کاروانسراي سپهسالار که در اواسط دوره قاجار ساخته شده است از نظر پلان و معماري بسيار شبيه کاروانسراي صفوي مي باشد و چهارايواني است و داراي حجره ها و ايوان هاي متعدد و باربند و شاه نشين است. مصالح به کار رفته در بنا آجر و خشت مي باشد. اين بنا داراي يک هشتي است که در آن دو راه پله به سمت بالا دارد. سردر ورودي و سقف اين بنا ناتمام مانده است. اين بنا در تاريخ 6/9/1362 به شماره 1647 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. ابعاد اين بنا حدود90/74×20/67 متر مي باشد. فقط يک دوره تعميرات اضطراري و موقت شامل حذف درهاي اضافي الحاقي و تعميرات موضعي مختصر انجام شده است.

کاروانسراي قوشه دامغان
اين بنا در 35 کيلومتري غرب دامغان در مسير جاده دامغان به سمنان واقع شده است. کاربري قبلي بنا کاروانسرا مي باشد و براي کاربري پيشنهادي بنا به علت پاره اي عنواني پيشنهاد نگرديده است. اين بنا مربوط به دوره صفوي است و نسبت به کاروانسراهاي ديگر آن دوره کوچکتر ساخته شده است. اين بنا داراي 12 حجره و چهار ايوان و سردر ورودي و شاه نشين در اشکوب دوم با معماري جالبي ساخته شده است. در مقابل در ورودي اين بنا آب انبار زيبايي به چشم مي خورد که مسافرين تشنه لب را سيراب نموده و جايگاه مناسبي براي مسافرين خسته بوده است. حياط مرکزي اين بنا نسبت به کاروانسراهاي مشابه کوچکتر بوده و داراي چهار باره بند و برجک در اطراف مي باشد.اين بنا در تاريخ 8/2/1353 به شماره 970 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

کاروانسراي آهوان
اين کاروانسرا در 42 کيلومتري شرق جاده سمنان به دامغان قرار گرفته است. کاروانسراي شاه عباسي آهوان از جمله مهمترين کاروانسراهاي استان سمنان در دوره صفويه است که در منطقه سردسير و کوهستاني آهوان با پلان چهار ايواني احداث گرديده است.

کاروانسراي سنگي آهوان (رباط انوشيرواني)
د منطقه آهوان که يک منطقه ييلاقي و سردسير است و گاه در زمستان با باد و سرما و کولاک مدتي جاده بسته مي شده است و امکان عبور و مرور نبوده و لذا مسافرين در کاروانسرا اتراق مي کردند تا هوا مناسب شود و در اين مديريت مسافران جديد به مسافران قبلي مي پيوستند. اين بنا معماري جالبي دارد به طوريکه حجره ها به داخل دالاني باز مي شود تا سرماي زمستان کمتر هواي گرم حجره ها را تحت الشعاع قرار دهد (خصوصيت پلان هاي کوهستاني و سردسير ). از ديگر ويژگيهاي اين بنا چهار ايواني بودن آن با ديوارهاي مرتفع و سقف اوليه اين بنا در تاريخ 21/8/1317 به شماره 320 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

کاروانسراي بدشت (شاهرود)
این کاروانسرا حدود ۸۰ درصد تخریب شده است ، ولی تا حدود سال ۱۳۴۰ هجری شمسی نسبتاً سالم بوده است. یعنی تا نزدیک به ۳۳۰ سال پس از احداث توانسته بود بخوبی در مقابل حوادث طبیعی مقاومت نماید. اما متأسفانه در ۴۰ ساله اخیر ، رو به ویرانی نهاده و علت عمده تخریب این بنا ، به عوامل انسانی باز می گردد. گویا اهالی روستای بدشت یا روستاهای مجاور برای ساخت مدرسه و یا خانه ها از آجرهای این بنا استفاده می کرده اند و بدون هیچ محدودیتی در نقاط مختلف کاروانسرا حفره ها و سوراخهایی بدین ترتیب ایجاد کرده اند. کندن آجرهای سقف ها و گنبد ها نیز به همین طریق صورت گرفته است. بدنبال این تخریب ها که اینک نیز بصورت محدودتری ادامه دارد ، عوامل طبیعی نیز فرصت پیدا کرده است تا در زوال این مجموعه نقش بیشتری را بازی کند و بر سرعت تخریب آن بیافزاید. اکنون از عمر این بنا بیش از ۳۷۰ سال می گذرد اما با وجود این شنیده هایی از کهنسالان روستا حکایت از آن دارد که این بنا تا حدود سال ۱۳۴۰هجری شمسی (۴۴ سال پیش) نسبتاً سالم بوده است. اغلب تخریب های این بنا از سال ۱۳۴۰ به بعد و عمدتاً توسط عوامل انسانی صورت گرفته است. نقل می شود که از آجرهای این کاروانسرا برای ساخت مدرسه یا منازل در این روستا و روستاهای مجاور استفاده شده است.

کاروانسرای میامی
این بنا از جماه کاروانسرهای صفوی است که در مرکز شهر میامی ، واقع در 65 کیلومتری شرق شاهرود واقع است. پلان کاروانسرا به شکل مستطیل بوده و مساحت ان 5250 متر مربع است. ورودی بنا از سمت شمالی است. در قسمت ورودی هشتی وجود دارد که با زیبائی هرچه تما متر اجرا شده است. در وسط کاروانسرا حیاط مستطیل شکل و در پیرامون حیاط ایوانچه ها و اطاقها و در پیرامون حیاط (پشت اطاقها و ایوانها ) شتر خوانها قرار دارد. ورودی شتر خوانها از چهار کنج حیاط است در دیواره خارجی بنا روزنه هائی جهت هدایت نور به به داخل شتر خوانها تعبیه گردیده است. فرم پلان کاروانسرا چهار ایوانی است که این ایوانهای رفیع در چهار سمت حیاط قرار دارند. در جداره خارجی دیوار ضلع شمالی رواق هائی جهت سکنای موقت تعبیه گردیده است. در سر درب ورودی کتیبه حجاری شده زیبائی وجود دارد که تاریخ ساخت کاروانسرا و نام بانی و معمار آن درج شده است.

کاروانسراي ده ملا
اين کاروانسرا از جمله کاروانسراهاي شاه عباسي است که در مجاورت جاده شاهرود به دامغان (22 کيلومتري غرب شاهرود) قرار دارد. اين مجموعه چهار ايواني داراي 240 حجره است. اين بنا داراي ايوانهايي در مقابل هم و شاه نشين است و مانند ساير کاروانسراهاي دوره صفوي در پشت حجره ها باربندهايي براي نگهداري احشام وجود دارد.

کاروانسرای صدرآباد
این بنا در شرق شاهرود و در کیلومتر 155 جاده شاهرود – مشهد قرار دارد. این بنا از جمله کاروانسراهای دوره صفوی است که در محور تهران – مشهد احداث شده اند. فرم این کاروانسرا مستطیل شکل و از نوع کاروانسراهای چهار ایوانی می باشد و مساحت آن بالغ بر 3.500 متر مربع می باشد. ورودی کاروانسرا از ضلع شمالی می باشد. یک دالان درب ورودی را به حیاط مرکزی متصل می کند و در طرفین دالان دو راه پله مارپیچ امکان دسترسی به پشت بام را مقدور می سازد. حیاط مستطیل شکل کاروانسرا در مرکز واقع شده و پیرامون آن اطاق ها ، ایوان چه ها و در پشت اطاق ها ، شترخوانها در پیرامون کاروانسرا قرار دارند. در چهار گوشه کاروانسرا چهار برج وجود دارد و نیز در جداره خارجی دیواره ضلع شمالی 12 رواق جهت اسکان موقت تعبیه شده است. از جمله تزئینات این بنا آجر کاری های سقف دالان ورودی می باشد. شالوده این بنا از آجر ختایی می باشد. این بنا در اثرنزولات جوی و بی توجهی نسبت به مرمت و نگهداری آن در سال های گذشته آسیب های جدی و فراوانی دیده است. عمده این آسیب ها به سقف شترخوانها و پایه ها و پی دیوارها وارد شده است که نیازمند تخصیص اعتبار کلان و مرمت اساسی است. همچنین افرادی که در سالیان گذشته نزدیک این بنا ساکن شده اند الحاقاتی را بوجود آورده اند که باید این الحاقات حذف و بنا به حالت اولیه باز گردانده شود.

کاروانسراهاي مياندشت
يکي از زيباترين مجموعه هاي تاريخي استان سمنان کاروانسراهاي مياندشت مي باشد که شامل سه کاروانسرا و سه آب انبار است. کاروانسراي شمالي صفوي بوده و از معماري جالبي برخوردار است که حجره ها مشابه ساير کاروانسراها گرداگرد حياط مرکزي ساخته شده است. شاه نشين زمستاني در ضلع شمالي و شاه نشين تابستاني در ضلع جنوبي قرار دارد. اين کاروانسرا داراي چهار ايوان است و باره بندها در پشت حجره ها قرار دارد. دو کاروانسراي ديگر مربوط به دوره قاجار مي باشد که در سطح وسيعي ساخته شده است و کاروانسراي مياني داراي آب انباري است که آب آن خود جوش است و در وسط حياط قرار دارد. کاروانسراي جنوبي سردر بسيار زيبايي دارد و داراي حجره هاي متعددي است که احتمالاً مورد استفاده مسافرين متأهل با خانواده شان قرار مي گرفته است و بايد به خاطر داشت که اين مجموعه در يک زمان چند هزار مسافر را در خود جاي مي داده و پاسخگوي نيازهاي آنان از جمله آب بوده است. اين بنا در بيرون داراي آب انباري خودجوشي است. اين مجموعه در 105 کيلومتري شرق شاهرود در مسير جاده شاهرود - تهران واقع شده است. مرمت هاي انجام شده در بنا شامل استحکام بخشي لازم ، دوخت و دوزهاي لازم در کاروانسراي صفوي ، سبک نمودن بامها و دوغاب ريزي طاق ها و پوشش با بتون سبک در کاروانسراي صفوي ، آجر فرش ضلع غربي کاروانسراي ميامي ، مرمت سکوهاي مربوطه و حجره هاي مجموعه ، پي بندي مخزن آب انبار شماره يک و مرمت هاي مربوطه ، گشودن ديوار حجره و باره بند و درآوردن يک سوئيت از تلفيق سه حجره ، تعبيه يک تخت دو نفره در ارتفاع 25/2 متري يکي از حجره هاي حياط جنوب غربي مي باشد. اين بنا در شهريور سال 1336 به شماره 1439 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

کاروانسرای عباس آباد
این بنا در جمله بناهای دوره صفوی است که در روستای عباس آباد و در 135 کیلومتری شرق شاهرود واقع شده است. مساحت 8500 و پلان آن مستطیل است. فرم بنا از نوع کاروانسراهای چهار ایوانی است. حیاط آن در وسط و اطاقها و ایوانچه ها در پیرامون حیاط قرار دارند. در پشت اطاقها شتر خوانها در چهار جهت واقع است. در چهار گوشه کاروانسرا چهار برج وجود دارد. ورودی برج ها از داخل شتر خوانها می باشد. کاروانسرا دارای دو ورودی است که ورودی اصلی آن در ضلع شرقی است. دسترسی به پشت بام از طریق راه پله های طرفین ایوانهای شرقی و غربی تعبیه گردیده است ، امکان پذیر است. این بنا به لحاظ فرم پلان ، بزرگی و تزئینات آجر کاری و کاربندی های ایوانچه ها و... دیدنی می باشد.

کاروانسراي ده نمک
در دامنه شمالي کوههاي البرز دو بناي قديمي وجود دارد که يکي به نام کاروانسرا و ديگري قلعه اي است با خشت و چينه بنام محلي قلعه گبري که کاروانسراي ده نمک يکي ازبناهاي تاريخي مهمي هستند که پا بر جا مي باشد و نشانه بارز عظمت ايران در گذشته و نماينده خلاقه معماران عصر خود بشمار مي روند. اين کاروانسرا که در ارتفاع 1021 متري بنا شده که بر سر راه قديمي و تاريخي جاده سنگ فرش بطرف کاروانسراي کويري کاشان و خراسان بنا شده است که کاروانسرا از نوع چهار ايواني مي باشد و در قسمت جنوبي آن تالاري وجود دارد به نام شاه نشين است. اين کاروانسرا که چهار گوش ( مربع ) است ، بناي آن از آجرهاي خطائي ساخته شده است که داراي 24 حجره با يک اطاق حدوداً 3 × 2 که جهت اسکان مسافران در تابستان و زمستان از آن استفاده مي کرده اند. اندرون بنا محوطه بزرگي است که گرداگرد آن داراي اطاقهاي کوچک و يک درب بدون روزن با پوشش آجري مشهود است و در قسمت شمالي آن يک صحن بزرگ است با طاق مشاهده مي گردد. در قسمت پشت ساختمانهاي درون حياط به صورت غلام گردشي طويله هاي بزرگي براي چهار پايان و مکاني براي خواب و پخت و پز ديده مي شود. نکته مهم و قابل توجه اينکه آب مورد نياز ساکنان اين کاروانسرا بوسيله آب انبارهايي که در کنار جاده قرار داشته مورد استفاده قرار مي گرفته است. اين ساختمان جالب و شگفت انگيز است و بناي آن از شاهکارهاي عصر خود بشمار مي رود. کاروانسرا مربوط به دوران صفويه مي باشد و در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده است. در بدنه داخل ايوان ورودي از قسمت جنوب جاي کتيبه تاريخي است که توسط سود جويان اموال فرهنگي به سرقت رفته است. درضلع غربي کارورانسرا يک يخچال قديمي نيز وجود دارد.

کاروانسراي آجري نو
اين کاروانسرا در بازار سرپوشيده شهر دامغان واقع شده و از پيشينه تاريخي برخوردار است. کاروانسراي آجري در واقع دو کاروانسرا است که کاروان سراي آجري نو شامل دالان و محوطه مربع شکلي وسيعي است که دور تا دور آن اتاق‌ها و حجره‌هاي تجاري قرار گرفته و يک دستگاه کارخانه پنبه ‌پاک‌کني مربوط به قبل از جنگ جهاني اول در آن کار گذاشته شده است.

کاروانسراي آجري کهنه
اين کاروانسرا از ديگر جاذبه هاي تاريخي دامغان است که در بازار اصلي شهر دامغان واقع شده و در دالان ورودي آن حجره‌هاي تجاري قرار گرفته است. در گذشته افراد و تاجرها بار و مال‌التجاره خود را در آن جا قرار مي دادند. قبل از انقلاب روسيه اين کاروانسرا مرکز تجاري بوده است.

کاروانسراي تومانياس
بناي کاروانسراي تومانياس در خيابان مزار (شهيد صديق) در منطقه شاهرود واقع شده است.

کاروانسراي سپنج
بناي کاروانسراي سپنج در 50 کيلومتري شمال ميامي ، جاده خراسان – شاهرود قرار دارد.

کاروانسراي الهاک
بناي کاروانسراي الهک به دوره صفويه مربوط مي شود. اين کاروانسرا در جاده شاهرود – سبز ‌وار واقع شده است.

کاروانسرای ایوانکی
استان کویری سمنان به واسطه موقعيت محلي و وجود راههاي مواصلاتي بين شرق و غرب ايران و همچنين مسير جاده ابريشم که از چين ، تبت و افغانستان مي‌گذشته و به خراسان و سپس حد فاصل کوير و رشته کوههاي شمالي متصل مي‌شده داراي محل هايي براي توقف و استراحت کاروانها بود. از معروفترين اين کاروانسراها، کاروانسراي ایوانکی در ‪ کیلومتر 82 جاده تهران به گرمسار و یک کیلومتری جنوب روستای ایوانکی است. اين کاروانسرا در سمت شمال غربي بخش ايوانکي واقع شده و از بناهاي دوره صفوي است. ساختمان اين کاروانسرا از سنگ و آجر بنا شده و داراي تزيينات آجر کاري است. فرم کاروانسرا از نظر معماري چهار ايواني است. این کاروانسرا که دارای پلانی مربع شکل است ، بصورت شمالی – جنوبی بوده و ورودی آن از ضلع جنوبی بنا می باشد. ایوانها بصورت عریض اما کم ارتفاع قرار گرفته اند که از لحاظ بصری بنا را مستحکم و استوار می نمایاند. کاروانسراي ایوانکی که دارای تزئینات آجر کاری کم بوده ، در قسمت پیشانی ایوانها قرار گرفته است. از جمله زیبایی های این بنا ایجاد تقارن درکل بنا است. حجره های دور تا دور حیاط و قسمت بیرونی در قاب آجری زیبایی قرار گرفته که جلوه های خاص به بنا بخشیده اند. کاروانسراي صفوی ایوانکی که به شماره 1763 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.

کاروانسرای قصر بهرام
کاروانسراي "قصر بهرام "متعلق به عهد صفويه است که از ديوارهاي بلند با چهار برج نيم دايره تشکيل شده است. اين کاروانسرا به دستور شاه عباس صفوي و بر سر سه راهي قديمي و تاريخي کاروان ‌روي کويري اصفهان، خراسان و مازندران بنا شده است. قصر بهرام از سنگ ساخته شده و چهار ايوان و 24 حجره دارد. شترخوان ها يا اصطبل هاي اين کاروانسرا به گونه اي تعبيه شده اند که کاملاً در پشت اتاق ها قرار مي گيرند. بناي بيروني قصر بهرام چهارگوش و داراي چند برج با دو دروازه شمالي و جنوبي است و روکار آن از سنگ‌هاي بزرگ آهکي صيقل شده سفيدرنگ است که از کوه هاي مجاور آورده شده‌اند. اطراف اين قصر شش برج بنا شده و سر درِ آن، سنگ بزرگ يک پارچه است. در کنار مدخل قصر ، سنگ‌هايي قرار داده بودند که پاشنه درِ ورودي در سوراخ آن ها مي‌چرخيد. درون بنا محوطه بزرگي است که گرداگرد آن بيست اتاق کوچک و يک در بدون روزن با پوشش گچي قرار گرفته است. نکته مهم و قابل توجه در اين بنا ، نحوه تهيه آب موردنياز ساکنان آن بوده است آب به وسيله دو مجراي روي هم ، که مجراي زيرين از لوله‌هاي سفالين و ديگري مانند نهري سنگي از تخته سنگ‌هاي سفيد يکپارچه ساخته شده بود ، به بنا منتقل مي‌شد. اين آب مصرفي از چشمه شاه دامنه سياه کوه به استخرهاي بزرگ مقابل بنا منتقل مي‌شد. ساختمان اين نهر آب ، براي بينندگان بسيار جالب و شگفت‌انگيز است و بناي آن يکي از شاهکارهاي عصر خود به شمار مي‌رود. اين بنا که در دوره صفويه تعمير اساسي شد ، به بناي شاه ‌عباسي معروف شده است. این بنای تاریخی که به شماره 1059 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.

کاروانسرای عین الرشید
کاروانسرای عین الرشید یکی از سه کاروانسرای منطقه سیاه کوه می باشد که از نظر اندازه کوچکتر از کاروانسرای قصر بهرام بوده و مصالح به کار رفته در آن را سنگ برای پی ها و سکوها و آجر برای سقف ها و دیوارها تشکیل می دهد که با دقت فوق العاده در کنار هم چیده شده است. سقف کاروانسرا در طول زمان به شدن آسیب دیده و فرو ریخته است. يک چشمه بزرگ که پر از آب شيرين است ، بين کاروانسرا و پست نگهباني شکارگاه واقع شده که آب آن از طريق جويي که هنوز هم آثار آن باقي است به باغ درون حصار کاخ مي‌رفته تا درختان و گل‌ها را سيرآب کند. تاريخ بناي اين قصر به درستي مشخص نيست. بناي عين‌الرشيد از خارج 86 متر طول و حداکثر 47 متر عرض دارد و مشتمل بر دو حياط بزرگ است که حياط اصلي 5/52 متر طول و 47 متر عرض دارد. احتمالاً اين کاخ از بناهاي وابسته به جاده سلطنتي اصفهان، فرح‌آباد و بهشهر است. کاروانسراي عين الرشيد جز اقامتگاههاي ميان راهي است که به دستور شاه عباس اول صفوي در مسير اصفهان به مناطق شمالي به ويژه فرح آباد ساري احداث شده است. اين کاروانسرا با نقشه چهار ايواني داراي چهار برج مدور و نيم برجهايي در حدفاصل جبهه هاي شمالي , جنوبي و غربي با روزنه هايي است که علاوه بر تأمين نور مورد نياز برجها به عنوان تيرکش نيز مورد استفاده بوده و جنبه دفاعي داشته است. کاروانسرای عين‌الرشيد گرمسار در دو کيلومتري شمال قصر شاه عباسي(قصر بهرام) و در قسمت مياني فاصله درياچه نمک و کوير بزرگ قرار گرفته است. این کاروانسرا که به شماره 404 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.

پل ها و سدها

پل بُزي
بناي پل بزي که به بُز پل دامغان نيز مشهور است در 14 کيلومتري شمال غربي دامغان و در مسير جاده دامغان – چشمه علي ، بر روي رودخانه چشمه علي ساخته شده و منسوب به دوره‌ قاجاريه است. پل بُزي به طول 16 متر داراي يک دهانه بزرگ با طاق جناغي بوده است. اين پل با شماره 154 به ثبت تاريخي رسيده است.

سد آب پخشان
سد آب پخشان از سدهاي قديمي منطقه دامغان است که در دو کيلومتري شمال دامغان و در محلي به نام آب پخشان ، واقع شده است. در گذشته بر روي رودخانه چشمه علي سدي برپا بوده که متأسفانه از بين رفته ولي ظاهراً از آثار دوره ساساني بوده و وظيفE اصلي آن، بالا بردن سطح آب و تقسيم و هدايت آن به جهات و آبادي‌هاي مختلف بوده است. امروزه بر روي اين رودخانه و بر روي سد قديمي بند جديدي برپا شده است.

پل سرچشمه شاهرود
پل سرچشمه در مجاورت شهر شاهرود و در مسير شاهرود – مشهد ؛ بر روي رودخانه شاهرود ساخته شده و منسوب به اواخر دوره قاجاريه است. وجه تسميه پل سرچشمه ، به خاطر ورودي رودخانه شاهرود و مظهر قنواتي است که در کنار پل وجود دارد.

پل ابريشم شاهرود
اين پل در مسير جاده شاهرود – سبزوار در حدود 150 کيلومتري خاور شاهرود بر روي شاخه‌اي از رودخانه کال شور ، بين دو کاروان‌سراي عباس‌آباد و صدرآباد واقع شده و از ساخته‌هاي دوره قاجار است. پل دوره قاجاريه که به پل ابريشم بالا (در مقابل بقاياي پل قديمي‌تر به نام پل ابريشم پايين) معروف است ، چندين بار تعمير و بازسازي شده است. درازاي پل کنوني حدود 30 ، پهنا 70/8 متر و پهناي دهانه‌هاي آن 80/4 ، 35/5 و 80/4 متر است. پايه‌هاي پل در جهت مخالف جريان رودخانه داراي موج شکن‌هاي مثلثي شکل است. طاق دهانه‌هاي پل داراي قوس جناغي خوابيده است و آجرچيني بالاي طاق‌هاي کناري به شيوه تزييني صورت گرفته است.

مساجد و منارهای تاریخی

مسجد تاريخانه دامغان
مسجد تاريخانه در دامغان واقع شده است و يکي از با عظمت ترين مسجد هاي اين منطقه به شمار مي رود. اين بنا به دليل سبک خاص معماري آن که تلفيق سبک اسلامي - ساساني است ، از اهميت زيادي برخوردار بوده و آن را متعلق به سال هاي قبل از 200 هجري قمري مي دانند. احتمالاً تاريخانه در زمان تسلط اعراب بر ايران ، آتشکده يا معبدي مذهبي بوده که بعدها به مسجد تبديل شده است. بناي مسجد تاريخانه کهن ترين و قديمي ترين بناي اسلامي است که تا کنون در اين منطقه پا برجا بوده است.

مسجد امام
مسجد امام در مرکز شهر سمنان واقع شده و يکي از مهمترين بناهاي تاريخي و قابل اهميت سمنان است که معماري آن ار هر حيث شايان تحسين و تمجيد مي باشد. در ايوان غربي مسجد تاريخ ختم بنا که سال 1342 هجري قمري مي باشد ، ذکر شده است. اين مسجد داراي گچبريها و کاشيکاريهاي بسيار زيبايي است. اين بنا تحت شماره 394 جزو آثار ملي به ثبت رسيده است.

مسجد جامع سمنان
مسجد جامع سمنان را مي توان در زمره کهن ترين و قديمي ترين آثار اسلامي شهر سمنان به شمار آورد که با توجه به گمانه زنيها و حفاريهاي اخير در قرن اول هجري به روي خرابه هاي آتشکده بنا گرديده است ، ولي در طول زمان تعميرات و تغييراتي در آن بوجود آمده است و در حال حاضر در بناي کنوني مسجد آثاري از دوره مغول و تيموري ديده مي شود.

منار سلجوقي
اين منار که در شمار زيباترين منارهاي تاريخي دوره سلجوقي است در گوشه شمال شرقي مسجد جامع سمنان و در کنار شبستان شرقي واقع شده و به منار مسجد جامع نيز معروف است. به روايت کتاب (مرآت البلدان) اين منار در زمان وزارت خواجه ابوسعيد سمناني و خواجه نظام الدين در عهد سلطنت سلطان سنجر ساخته شده است ولي طبق مفاد مقاله سمنان در دايره المعارف و همچنين افادات استاد مجتبي مينويي و طبق کتيبه اي که اطراف منار وجود دارد و به خط کوفي است ، منار سمنان را اسيراجل بختيار حاکم معروف ايالت قومس در دوره غزنويان و ممدوح منوچهري دامغاني شاعر بزرگ قرن پنجم در بين سالهاي 417تا466 هجري بنا کرده است.

مسجد جامع زاوغان
مسجد جامع زاوغان در شمال محله زاوغان سمنان و پايين تر از چاه آب و در ميان باغهاي سرسبز واقع شده است ، اين مسجد که از بناهاي قرن دوم هجري و مربوط به تسلط علويان در اين سرزمين مي باشد ، بوسيله سيد ضيا الدين محمد فرزند بزرگ و جانشين سيد زين الدين علي صالح عبيدالله بن حسين اصغربن امام زين العابدين(ع) بنا شده است. متاسفانه اين مسجد اکنون به صورت نيمه ويرانه است ناگفته نماند از آنچه از اين مسجد باقي مانده مي توان به قوس بلند ايوان اين بنا اشاره کرد که داراي تزئينات آجري به صورت مربع هاي کوچک و بزرگ و تودرتو مي باشد.

مسجد جامع سرخه
اين مسجد در منطقه سرخه و در کنار تکيه مسجد جامع قرار دارد و از بناهاي قرن اول هجري است. مسجد جامع سرخه در طول زمان چندين مرتبه خراب و بعد تعمير و مرمت گشته و تغييراتي در آن نيز بوجود آمده و يکي از الحاقات اين مسجد شبستان بزرگ است که به چهل ستون شهرت دارد. منار و مسجد علا مسجد جامع علا در نه کيلومتري جنوب شرقي سمنان و ميان کوچه هاي قديمي روستاي علا واقع بود و يکي از مساجد قرن اول هجري به شمار مي رفته است. بر سردر اين مسجد که در سال 70 هجري ساخته شده است کتيبه اي از جنس فيروزه وجود داشته که بوسيله يکي از حکام سمنان شبانه کنده و ربوده شده است. مسجد مزبور در سالهاي اخير ويران گشته و مسجد ديگري در جنوب آن ساخته اند. منار علا که در کنار ويرانه هاي مسجد قديمي واقع شده ، بيش از ده متر بلندي دارد ولي ارتفاع آن در گذشته بيش از ارتفاع فعلي بوده که متأسفانه ويران گرديده است. تايخ اوليه بناي منار را همزمان با بناي منار مسجد جمع سمنان مي دانند ، بدين ترتيب که بين سالهاي 417 تا 466 هجري بوسيله ابوحرب بختيار حاکم قوس در زمان غزنويان ساخته شده است ، بطوريکه در بين مردم شايع است اين منار مانند منار جنبان اصفهان مي جنبد و لرزش آن محسوس است.

منار سنگسر(مهديشهر)
اين مناره در بخش سنگسر (مهديشهر) ، کمي پايين تر از حسينيه اعظم در حسينيه حسين بن علي (ع) واقع گرديده است. مناره سنگسر قريب شش متر بلندي دارد و نماي خارجي آن از يک قشر سيمان پوشيده شده است. از دوره اين مناره چنين به نظر مي آيد که آن را از سنگ کوهي ساخته اند.

منار شهميرزاد
اين مناره در شهميرزاد واقع در تکيه مصلي و در ضلع جنوب شرقي حسينيه واقع شده است.

مسجد جامع شاهرود
مولف کتاب مطلع الشمس(محمد حسن خان صنيع الدوله) مسجد جامع شاهرود را چنين تعريف کرده است " مسجد جامع شاهرود که در خارج شهر است، در ميان باغات و بساتين ، که در سفح جبال شمالي واقع شده و آن بنايي معتبر است و هرچند از خشت خام برآورده اند، اما در اهميت کمتر از ابنيه آجري نيست ، شکلا مربع شکل مي باشد. اين مسجد در سال 1242 توسط اهالي براي اولين بار مرمت شده است. "

مسجد حضرت مجتبي(ع)
در شهر شاهرود مسجد ديگري وجود دارد به نام مسجد حضرت مجتبي (ع) معروف مي باشد. از اين مسجد مؤلف کتاب مطلع الشمس شرح مبسوطي را ارائه مي کند " اين مسجد داراي ستون هاي منبت کاري است شواهد تاريخي و معماري از قدمت اين مسجد حکايت دارد." به غير از مساجد فوق الذکر مي توان از مسجد شيخ علي اکبر، مسجد آقا، مسجد امام حسن عسکري(ع)، مسجد ملا علي با قدمت تاريخي در شهر شاهرود نام برد.

تکيه و مسجد ميامي
در ميامي شاهرود مسجد پهلوي هم وجود دارد که طول آن 25 قدم و عرض آن 15 قدم و ارتفاع آن 5 زرع مي باشد. صنيع الدوله علاوه بر ذکر اندازه اضافه مي کند " اين مسجد منبري دارد که خالي از امتياز نيست." در بالاي درب مسجد کتيبه اي در 12 بيت نيز بر سنگي مکتوب و منقش است. متأسفانه امروزه از تکيه و مسجد ميامي جز خرابه هاي اندک اثري نيست طبق اشعار کتيبه اين بنا از عهد محمد شاه قاجار مورد استفاده بوده است. مسجد ديگري نيز در ميامي هست که با خشت و گل ساخته شده است و روي آن را سيه پوش کرده اند. طول آن 33 قدم و عرض 26 قدم و 18 ستون در ميان است. این مسجد صحن مختصري دارد مشتمل بر حوض کوچک و بر ديوار مسجد سنگي نصب است.

مسجد بايزيد بسطامي
بنايي که در شهر بسطام بيش از همه بناها جلب توجه مي کند ، مسجد بايزيد است به طوري که از وضع مسجد مذکور مشاهده مي شود. اين مسجد شامل دو قسمت يکي مختص نيايش مردان و ديگري مختص نماز و عبادت زنان بوده است. قسمت اول صحني است وسيع و درب ورودي آن سه لنگه مي باشد که دو لنگه آن به هم چسبيده و درب سوم مجزا است بر روي سه لنگه درب مذکور منبت کاري بسيار ظريف و هنرمندانه اي به چشم مي خورد. محراب مسجد نيز داراي سه حاشيه گچبري مي باشد، داخل قسمت دوم مسجد گچ بري هاي بسيار زيبايي است که داراي نقش و نگار زيادي است.

مسجد جنب بقعه امامزاده محمد(ص)
در شهر بسطام متصل به بقعه امازاده محمد مسجدي است که تاريخ بناي آن دقيقاً معلوم نيست ولي در زمان فتحعلي شاه قاجار تعميراتي در آن صورت پذيرفته بر روي ديوار مسجد مذکور دورتادور آيات قرآني گچبري شده است.

دالان ورودي صحن امامزاده محمد(ص) در شهر بسطام
اين دالان از بناهاي سلطان محمد خدابنده الجاتيو است (716-680) اين دالان کاشيهاي معرق و گچ بري هاي بسيار زيبايي دارد.

مسجد جامع بسطام
اين مسجد در جنوب شهر بسطام و در فاصله 200 متري جنوب آرامگاه بايزيد واقع است. مسجد جامع بسطام داراي گچبري هاي زيبا و محرابي منحصر به فرد مي باشد. اين مسجد در سال 706 هجري قمري ساخته شده و داراي کتيبه هاي متعددي مي باشد.

منار بسطام
در سمت شرق مسجد بايزيد و متصل به مسجد مذکور مناري مي باشد که بر طبق نوشته صاحب"گنج دانش" و مولف "مرآت بلدان" 25 زرع است. در صورتي که فعلاً بيشتر از 14 متر نيست. تاريخ ساخت اين منار(514ه.ق) مربوط به دوره سلجوقيان است. صنيع الدوله در جلد اول "مرآت بلدان" در مورد منار بسطام مي نويسد " و از عجايب اينکه در پهلوي گنبد مناره اي که 25 زرع طول آن است و مانند منار جنبان معروف اصفهان متحرک است. يعني چون به زير آن روند و به قوت حرکتند جنبش و حرکت مناره محسوس و مرئي مي شود و سبب اين حرکت معلوم نيست العلم عندالله تعالي."

مسجد جامع فرومد
در قصبه فرومد ، که در 165 کيلومتري شمال خاوري شهرستان شاهرود واقع است، مسجدي هست که متأسفانه در اثر عدم توجه اهالي آنجا و تعمير نکردن رو به خرابي نهاده است که خوشبختانه در حال حاضر توسط سازمان ميراث فرهنگي در حال مرمت مي باشد. تاريخ بناي اين مسجد مربوط به قرن هفتم هجري است و از نظر معماري از اهميت خاصي برخوردار مي باشد.

مساجد روستاي ابرسج
در 15 کيلومتري شمال باختري بسطام و 12 کيلومتري باختر جاده آسفالته چهل دختر شاهرود در روستاي ابرسج سه مسجد قديمي و کهنه وجود دارد. يکي از مساجد "مسجد سرخان" است که تاريخ بناي آن (882ه.ق) بر روي تخته چوب ضخيم و محکمي بر بالا يکي از ديوارهاي مسجد ديده مي شود.

مسجد جهان آباد
مسجد جهان آباد که قدمت آن به دوره سلجوقيه مي رسد.

حسينيه روستاي مزج
حسينيه روستاي مزج در 58 کيلومتري شمال خاوري بسطام که قدمت آن دوره قاجاريه مي رسد.
تکاياي شاهرود تکيه زنجيري ، تکيه بيدآباد و تکيه شريعتاز جمله تکایای شهرستان شاهرود به شمار می روند. اين تکيه هاي تاريخي بازسازي شده و قدمت بناي آنها به دوره قاجاريه مي رسد.

حسينيه حضرت ابوالفضل(ع)
در حد شرقي شهر دامغان، مشرف به حصارهاي شرقي ، در محله زرجوي، بنايي بود از خشت و گل با دو درگاه کوتاه با نام ابوالفضل العباس(ع). اينک بناي مذکور به شکل گذشته وجود ندارد و حدود سال 1354 شمسي به همت افراد خير و زحمت آهنگري صاحب نام "محمد علي تنوري" بناي جديد آن ايجاد گرديد. حسينيه(تکيه ابوالفضل) از ديرباز بيشتر از تکاياي ديگر مورد توجه مردم دامغان بوده که از دور و نزديک جهت گشايش کار خويش در اين مکان مقدس گرد مي آيند. در طول سال جمعيت زيادي به حسينيه آمده و از امکانات آن بهره مند مي شوند و در ايام محرم نيز زنان و مردان مشتاق جهت برپايي مراسم عزاداري، سينه زني، وعظ و ذکر مصيبت در اين محل گرد مي آيند.

تکاياي ديگر دامغان
در محلات مختلف شهر دامغان تکايايي وجود دارند که عبارتند از تکيه وبابخان ، تکيه حضرت عباس(ع) ، تکيه خوريا ، تکيه محله امام ، تکيه باغشاه(قلعه) ، تکيه امامزاده عبدالعالي و عبدالمعالي.

مسجد جامع گرمسار
مسجد جامع گرمسار در مرکز شهر ، در ضلع غربی میدان امام خمینی (ره ) واقع گردیده است. این مسجد سالن بزرگی داشته و نمای ظاهری آن را یک سر در بزرگ و دو گلدسته تشکیل می دهد که به صورت سنگ مرمر ساده تزئین شده است. این مسجد جامع قدمت زیادی ندارد اما از اهمیت خاصی در شهرستان گرمسار برخوردار است. این مسجد میعادگاه عاشقان نماز جمعه می باشد.

تکیه آرادان
تکیه مزبور کنار خیابان و کمی پایین تر از بقعه متبرکه امامزاده سلطان شاه نظر واقع گردیده است. تکیه دارای دو درب ورودی می باشد که درب اصلی و بزرگ آن از سمت خیابان و درب دیگر آن از سمت کوچه باز می شود. تکیه از حجره ها، طاقنماها و اتاقهایی تشکیل یافته و دارای یک صحن روباز و بزرگ می باشد. در وسط این صحن ، بلند گاهی به اندازه 4× 4 متر ساخته شده که محل نمایش تعزیه است.اهالی محل در این ماه به عزاداری پرداخته و از سایر عزاداران پذیرایی می کنند. از طرفی تکیه دارای دو ایوان غربی و شرقی می باشد که ایوان غربی در واقع ایوان ورودی به تکیه می باشد. در ضلع غربی تکیه مسجدی نیز وجود دارد که از جهت برگزاری نماز جماعت افراد محل تعبیه شده است. تکیه آرادان دارای قدمت تاریخی بوده و سابقه آن به دوره قاجاریه می رسد.

مدارس تاریخی

مدرسه موسويه
مدرسه موسويه را حاج موسی آقا قاجار در سال 1270 هجری قمری بنا کرد. اين مدرسه در محله بالای کوی دباغان دامغان قرار دارد. در جنوب مدرسه مسجدی ساخته شده است که ساختمان آن از آجر و به شکل کثيرالاضلاع است. اين مسجد دارای 10 اتاق است و از سطح زمين نزديک يک مترو نيم بلندتر است. تالار فوقانی که روبروی در مدرسه واقع شده است پنج در دارد که درها به طرف حياط مدرسه باز می شوند و پشت آنها حياط خلوت قرار دارد. در بعضی مواقع در اين حياط خلوت مجلس درس تشکيل می شود.

مدرسه حاج فتحعلی بيگ ( پامنار )
مدرسه حاج فتحعلی بيگ در محله قيصريه دامغان زير گنبد کبود خشتی بزرگ و مقابل در شمالی مسجد جامع قرار گرفته است. در طرفين در ورودی مدرسه و در ايوان آن دو سکو وجود دارد و کتيبه ای گچبری شده در کمرگاه ايوان به خط ثلث ديده می شود که قسمتی از آن باقی است. اول و آخر اين کتيبه در سمت راست و چپ جبهه ايوان از بين رفته است و در بالا و پايين آن اشعاری ديده می شود. اين مدرسه را حاج فتحعلی بيگ قاجار در سال 1118 قمری در زمان سلطنت شاه سلطان حسين صفوی بنا نموده و موقوفاتی هم برای آن مقرر کرد. در حال حاضر مدرسه مذکور در اختيار طلاب علوم دينی قرار گرفته است.

مدرسه بيد آباد شاهرود
اين مدرسه از خشت خام ساخته شده است. در زمانی که شاهرود منطقه چندان آبادی نبود و هنورز صورت شهر ی به خود نگرفته بود حاجی اسماعيل پسر حاجی ابراهيم شاهرودی اين مدرسه را ساخت. عرض صحن اين مدرسه بيست قدم و طول آن 27 قدم می باشد. مدرسه در زمان قاجاريه ساخته شده است و در حال حاضر بازسازی هايي در آن واقع شده است.

مدرسه بازار شاهرود
اين مدرسه توسط حاجی اسماعيل نامی که از اهالی باغ زندان می باشد. در سال 1206 هجری ساخته شده است. اصل بنا از خشت خام است. اين بنا به شکل مستطيل با عرض حدود 20 قدم و طول 26 قدم است. در هر چهار ضلع آن حجره هايي ساخته شده است که 14 حجرE طلبه نشين دارد. حوض سرپوشيده ای نيز در وسط مدرسه موجود است.

مدرسه مطلب‌خان
مدرسه مطلب خان در کنار تکيه دباغان در شهر دامغان واقع شده و در سال 1231 هجري قمري بنا شده است. ساختمان مدرسه مذکور به صورت مربع مستطيل و در يک طبقه است. در تمام ضلع هاي آن ، اتاق هايي از آجر است که جلوي آن ها ايوان قرار دارد. مدرسه مذکور در حال حاضر حوزه علميه طلاب علوم ديني است. اين مدرسه از آثار دوره ناصرالدين شاه قاجار است که به ثبت تاريخي نيز رسيده است.

مدرسه محمد زمان خان قاجار
مدرسه ميان قلعه در منطقه شاهرود واقع شده و بناي آن از آجر است و داراي 15 حجره بالايي و پاييني است.

مدرسه شاهرضيه
مدرسه فوق در منطقه بسطام پايين بقعه امامزاده محمد و ضلع‌ خاوري ايوان الجاتيو واقع شده است.

استان سمنان از مراکز قابل توجه صنایع دستی کشور است. در این استان انواع صنایع دستی نظیر قالیبافی، گلیم بافی، نمدمالی، سرامیک و سفال‌سازی و... وجود دارد که هر یک از آن‌ها سوغاتی گرانقدر برای بازدیدکنندگان از استان به شمار می‌آیند. مهم‌ترین صنایع دستی استان عبارت‌اند از

قالیبافی
قالیبافی و تولید قالی و قالیچه از دیرباز یکی از تولیدات مهم استان سمنان به شمار می‌رفته‌است. این منطقه که در دوران قبل، دارای استادان زبردست قالیباف و طراح نقش قالی بود و قالی‌ها و قالیچه‌های ارزنده از دارهای آنان به عمل می‌آمد. شهرستان مهدیشهر و شهرستان شاهرود از مراکز مهم تولید قالی و قالیچه در استان سمنان به شمار می‌روند.

گلیم بافی
روستاهای شهرستان گرمسار، سمنان و روستاهای کندو، خیج و رضاآباد شاهرود از مراکز تولید اصلی گلیم در استان سمنان هستند.

نمد مالی
یکی دیگر از صنایع دستی که قدمتی دیرینه در استان سمنان دارد، نمد مالی است. وضعیت فعلی تولید نمد در استان سمنان از نظر کمی و کیفی بسیار مطلوب است و مراکز تولید نمد در استان، شهرستان سمنان، دامغان و روستای ابرسیج شاهرود است.

چاپ قلمکار
مهم ترین مرکز چاپ قلمکار در استان در شهرستان دامغان قرار دارد که ماهانه انواع رومیزی پرده و سفره و سایر محصولات قلمکار تولید و برای صدور به خارج از کشور آماده می‌کند.

سفالگری و سرامیک
صنعت سفالگری در استان سمنان از پیشینه معتبر برخوردار است. به طوری که دکتر اریک اشمید هنگام حفاری در اطراف دامغان امیدوار به کشف شهر افسانه‌ای هکاتوم پلیس یا شهر صد دروازه بود، به مجموعه‌ای از بهترین فراورده‌های صنعتگران دو تا سه هزار سال قبل از میلاد مسیح دست یافت. این فراورده‌ها شامل کوزه‌های بزرگ به اشکال هندسی و دارای لعاب قهوه‌ای روشن و کرم بودند. در سالهای اخیر، راه اندازی واحدهای آموزش سفالگری و سرامیک در شهرهای سمنان و شاهرود موجب احیا و رشد بیشتر این صنعت در استان شد. در حال حاضر سفالگران استان سمنان در کارگاه‌های سفالگری و سفال سازی در سطح استان به ساختن گونه‌هایی ارزشمند سفال مشغولند.

دستباف‌ها
دستبافی شامل تولید پرده‌های سنتی و هنری و حوله و شال گردن و پارچه‌های متقال زیر ساخت قلمکار است که در استان رایج است. علاوه برآن جاجیم، چادر شب، پلاس و چوقا (چوخا) که عمدتاً توسط روستائیان و عشایر تولید می‌شود، از دیگر صنایع دست باف مردم استان است. شهرستان سمنان به ویژه سرخه، مهدی شهر، روستای فولادمحله و روستاهای شهرستان دامغان و روستاهای بسطام از مراکز تولیدات جاجیمچه و دستباف استان به شمار می‌روند.

سوغات
سوغات سمنان از صنايع دستی رايج در استان می توان به انواع جاجيم، قالی، گليم، قاليچه،سفره‌های قلمکار، سفال سراميک و نمد اشاره کرد. پسته دامغان نيز از بهترين سوغاتی‌های اين استان مي باشد.

پوشاک مردم استان به نحوي با وضعيت آب و هوايي استان ارتباط دارد . امروزه لباس هاي معمول که زنان و مردان سمناني مي پوشند همان کت و شلوار و پيراهن براي مردان و چادر و مانتو ، شلوار و پيراهن براي زنان است . در این میان ، پوشاک مردم شهرستان گرمسار با وضعيت آب و هوايي کل منطقه در ارتباط است . امروزه لباس هاي محلي در شهرها و بخش هاي مختلف شهرستان گرمسار کمتر مورد استفاده قرار مي گيرند و مردم شهرستان گرمسار همان لباس هاي رايج در کل کشور و استان را استفاده مي کنند . از سوی دیگر ، مردم شهرستان سمنان کمتر از لباس هاي محلي استفاده مي کنند و لباس هاي معمول روز که در همه مناطق ايران مورد استفاده است در اين خطه از ايران نيز رواج دارد .
در شهرهاي کوچک و دهستان هاي شهرستان سمنان ؛
لباس هاي محلي مردان شامل : سرپوش مردانه ، تن پوش تابستاني مردانه ، تن پوش زمستاني مردانه و پاپوش مردانه است .
لباس هاي محلي زنان سمناني نيز عبارت است از نوعي سرپوش موسوم به چارقد که طرح و جنس و رنگ و اندازه آن درمناطق مختلف فرق مي کند ، بيشتر زنان محلي سمناني از تن پوشي به نام پيراهن که اصطلاحاً به آن شوي مي گويند ، استفاده مي کنند . شليته نيز از ديگر لباس هاي مورد استفاده زنان سمناني است . پاپوش زنانه نيز بسته به فصل گرم يا سرد متفاوت است و مورد استفاده قرار مي گيرد .

نام سمنان که به اين منطقه اطلاق مي شود ، عقايد و نظرات متفاوتی رايج و معمول است . از جمله اینکه در گذشته های دور در محل آتشکده بزرگ هريس در کومش (سمنان) شهری عظيم با بتخانه ای بزرگ با ساختمانی رفيع و با شکوه وجود داشته است . به همين علت احتمال می رود که مردم اين سرزمين قبل از ظهور زرتشت ، دارای مذهب "سمتی" يا "سمينه" بوده اند و بتخانه بزرگ آنان در محل سمنان فعلی واقع بوده است . برخی ديگر بر اين باورند که سمنان در اصل "سکنان" منسوب به طوايف سکه ها می باشد و الف و نون آن نشانه نسبت و مکان است که در واژه های گيلان و ... مشاهده می شود . عده ای ديگر از اهالی سمنان عقيده دارند که نام قديم سمنان (سيم لام) بوده که بنای آن به دست دو نفر از فرزندان نوح پيغمبر به نام های (سيم النبی) و (لام النبی) انجام گرفته که مقبره آنان در کوه های شمال خاوری سمنان در محلی موسوم به پيغمبران واقع است . بر اين اساس کلمه (سيم لام) در اثر کثرت استعمال به مرور زمان به سمنان تبديل شده است . برخی نيز افسانه بنای اوليه را به دو هزار سال قبل از ميلاد مسيح به دستور تهمورث ديوبند نسبت داده اند . در آن زمان شهر را به سمينا نامگذاری نموده اند که به مررو زمان به سمنان تغيير يافته است . روايت ديگر حاکی از اين است که نام قديم سمنان در زبان محلی "سه مه نان" بوده و منظور ساکنان آن اين بوده است که محصولات کشاورزی اين منطقه نان و آذوقه اهالی را بيش از سه ماه تأمين نمی کند . بعدها به مرور زمان "سه مه نان" به سمنان تغيير يافته است . به هر حال آن چنان که از منابع و کتب تاريخی استنباط می شود سمنان يکی از مناطق کهن و قديمی ايران است که در درازای تاريخ فراز و نشيب های زيادی را پشت سر گذاشته است .

وجه تسمیه:
درباره وجه تسمیه نام سمنان که به این منطقه اطلاق می‌‌شود، عقیده‌ها و نظرهای گوناگونی رایج ومعمول است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌‌شود:

• در گذشته‌های دور در محل آتشکده بزرگ هریس در کومش (سمنان) شهری عظیم با بتخانه‌ای بزرگ با ساختمانی رفیع و با شکوه وجود داشته است. به همین علت احتمال می‌‌رود که مردم این سرزمین قبل از ظهور زرتشت، دارای مذهب «سمتی» یا «سمینه» بوده‌اند و بتخانه بزرگ آنان در محل سمنان فعلی واقع بوده است.

• برخی دیگر بر این باورند که سمنان در اصل «سکنان» منسوب به طوایف سَکَه‌ها می‌‌باشد و الف و نون آن نشانه نسبت و مکان است که در واژه‌های گیلان و غیره مشاهده می‌‌شود.

• عده‌ای دیگر از اهالی سمنان عقیده دارند که نام قدیم سمنان (سیم لام) بوده که بنای آن به دست دو نفر از فرزندان نوح پیغمبر به نام‌های (سیم النبی) و (لام النبی) انجام گرفته که مقبره آنان در کوه‌های شمال شرقی سمنان در محلی موسوم به پیغمبران واقع است. بر این اساس کلمه (سیم لام) در اثر کثرت استعمال به مرور زمان به سمنان تبدیل شده است.

• برخی نیز افسانه بنای اولیه را به دو هزار سال قبل از میلاد مسیح به دستور تهمورث دیوبند نسبت داده اند. در آن زمان شهر را به سمینا نام گذاری نموده‌اند که به مررو زمان به سمنان تغییر یافته است.

• روایت دیگر حاکی از این است که نام قدیم سمنان در زبان محلی «سه مه نان» بوده و منظور ساکنان آن این بوده است که محصولات کشاورزی این منطقه نان و آذوقه اهالی را بیش از سه ماه تأمین نمی‌کند. بعدها به مرور زمان «سه مه نان» به سمنان تغییر یافته است. به هر حال آن چنان که از منابع و کتب تاریخی استنباط می‌‌شود سمنان یکی از مناطق کهن و قدیمی ایران است که در درازای تاریخ فراز و نشیب‌های زیادی را پشت سر گذاشته است.
این استان از نظر اقتصادی جایگاه در خور توجهی در اقتصاد کشور دارد. بخش صنعت استان به علت نزدیکی با استان تهران، دارا بودن شبکه ارتباطی پیشرفته و راه‌آهن با استانهای تهران، خراسان، مازندران و جنوب کشور و کشف ذخائر معدنی مهم، طی سالهای اخیر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار شده‌است. توزیع جمعیت و تراکم آن در این استان یکسان نمی‌باشد و آهنگ افزایش آن با مقایسه تراکم نسبی سالهای گذشته از میزان مساوی تبعیت نمی‌کند.

زبان مردم دامغان فارسي است ولي حرکات و حروف را بر خلاف فارسي کتابي و دستوري ادا مي کنند . سمنان تقريباً در پنج حوزه گويشي قرار گرفته است . به اين حوزه هاي پنج گانه ( سمنان ، سرخه ، لاسگرد ، سنگسر و شهميرزاد ) روستاها و آباديهاي ديگري مي توان افزود که تحت عنوان سمناني گويش هايي با ويژگيهاي کمابيش متفاوت دارند که در اين ميان گويش سمناني قدمت بيشتري دارد . زبان سمناني را مي توان نزديک به زبان پهلوي دانست که طي دوره هاي گوناگون دست نخورده باقي مانده است. در منطقه شاهرود گويش رايجي که وجود دارد به شاهرودي معروف است . گويشهاي ديگري نيز در ناحيه شاهرود وجود دارد که مربوط به گروههاي انساني مهاجر است که با لهجه هاي کردي ، ترکي ، بلوچي و بعضي ها هم با گويش عربي صحبت مي کنند . در واقع گويش شاهرودي گويش مسلط منطقه شاهرود است.
زبان و لهجه محلي متداول در بين گرمساريها ، لهجه رازي است که با جزئي تفاوت اهالي نواحي اطراف تهران ، ري ، شميران و ورامين نيز بدان تکلم مي کنند و اما ساکنين نواحي مجاور بلاد جبال يعني مناطق کوهستاني دامنه جنوبي البرز مرکزي با لهجه اي آميخته از لهجه هاي رازي و ناحيه جبال که خود تحت تأثير لهجه طبري قرار گرفته سخن مي گويند . زبانهاي محلي ديگر گرمسار عبارتند از : ترکي که افراد ايل اصانلو و پازوکي بدان تکلم مي نمايند . زبان اصانلو شبيه ترکي زنجاني و زبان ايل پازوکي شبيه ترکي آذربايجان است . افراد اليکايي نيز به زبان محلي مخصوص خود تکلم مي نمايند .

موسيقي استان سمنان با تأثير پذيري از مقامات و ملودي هاي مازندراني ، خراساني ، اقوام مهاجر ترک ، امروزه بيشتر به صورت اشکال موسيق کلاسيک ايراني و تا حدودي هم با اشکال موسيقي فولکلور ويژه اقوام مهاجر ترک زبان خودنمايي مي کند . در حال حاضر عمده ترين جريان موسيقي استان ، موسيقي کلاسيک و معاصر ايراني است و مراکز آموزش و تبليغ محدود آن ، در شهرهاي بزرگ استان ايجاد شده است.

جشن هاي رايج در استان سمنان به سه دسته جشن هاي ملي ، مذهبي و جشن هاي محلي تقسيم مي شوند . در اين استان علاوه بر مراسم عروسي وعيد نوروز که داراي آداب خاص منطقه است، جشن ها و سرورهاي مذهبي نيز برگزار مي شوند .در محدوده هاي مختلف استان به مناسبت هاي اعتقادي و مذهبي مراسم جشن و شادي برگزار مي شود که تقريباً مانند اجراي مراسم در ساير نقاط ايران است . از جمله اين مراسم مي توان به جشن هاي ميلاد پيامبر اکرم (ص) ، ميلاد حضرت فاطمه (ع) ، ولادت حضرت علي (ع) و ميلاد حضرت قائم (عج) اشاره کرد . در ضمن ويژه ماه مبارک رمضان ، عيد غدير ، عيد فطر و عيد قربان با شکوه و جلال همه گير در تمام نقاط شهري و روستايي استان برگزار مي شود .